Skip to main content

Full text of "Das Buch Hiob(1,1-38,16) in Hieronymus's Uebersetzung aus der ..."

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books white helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 




über dieses Buch 

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im 
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. 

Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, 
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann 
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles 
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. 

Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- 
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat. 

Nutzungsrichtlinien 

Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse 
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese 
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch 
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. 

Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien: 

+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese 
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. 

+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen 
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen 
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen 
unter Umständen helfen. 

+ Beibehaltung von Google -Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über 
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht. 

+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, 
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA 
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist 
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig 
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der 
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. 

Über Google Buchsuche 

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google 
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen. 



Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen. 



/f/'^ 




-#.,/* 






./^. <*< 



'^- y 



-^0'*^^ 






\> C3 _ 



■i^v^/Ts V 






*/T- 



«„« 



iX& 



*% pv 



/!•■ 



«, 0' 






^ö^^*'-Q^o.\o: 



FROM -THE- LIBRARY- OF 
-KONR^D- BURDACH- 






Digitized by 



Google 



Digitized by VjOOQIC 



Das Buch HLQb__^ 

(1,1 — 38,16) 

JD HieroDyflnus's (leberseizung ans der alexandpiDischen Version 

( nach 





einer St. Gallener Handsehrift 




saec. yin 


/1.3-^. 


von 


> 


t Prof. Dr. C. P. Caspar! 



(Chrisiiania Tidenskabs-Solskabs Forhandlinger 1893. No. 4) 



Ghristiania 

I Coramission hos Jacob Dybwad 

A. W. Breggers Bogtrykkeri 
189a 



LUIAO d Co., {Oppoaite thi Brfthk 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Das Buch[Hiob ^ 

(1, 1 — 3^, 16) 

in HieroDjiDDSs [leberseiznog aos der alexandriniscben Version 

nach 

einer 8t Gallener Handschrift 

saec. Vm 



t Prof. Dr. C. P. Caspari 



<0hTi8tiania YicLenskabs-Selskabs Forhandlinger 1898. No. 4) 



Christiania 

I Gommission hos Jacob Dybwad 

A. W. Braggers Bogtrykkeri 
1893 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



L3 



(^^^ 



Prolegomena. 



i. 
Der Codex. 

Der Cod. Sangall. 11, ein Holzband mit Ledeirücken, Pgm. 
(das Pgm. verschiedenartig, bald dünner, bald dicker, bald glätter, 
bald rauher), 8 maj. (22 Ctmtr. hoch, 18 Ctmr. breit), saec. VIII,^ 
536 Seiten (bald 22, bald, gewöhnlich, 28 Zeilen auf der Seite), 
ist aus zwei Handschriften, einer ersten, grösseren, und einer 
zweiten, kleineren, und einem Fragment einer dritten 
zusammengesetzt. 

I. Die erste, grössere Handschrift nimmt S. 1—10 und 
S. 25—420, 406 Seiten, ein und besteht aus S. 1—10, S. 25—890 
und S. 891—420. S. 25—390 zerfällt in 23 Abtheilungen, von 
denen die drei ersten am unteren Rande ihrer letzten Seite mit 
den Buchstaben P — Z^und die 14 letzten ebendaselbst mit den 
Zahlen XXIV— XXXVII bezeichnet sind. Die erste von diesen 
23 Abtheilungen, die auf S. 25—42, besteht aus 18 und die 
vorletzte von ihnen, die auf S. 363—74, aus 12 Seiten, während 
die 21 übrigen alle 16 Seiten umfassen und also Quaternionen 



1 Scherer, Verz. der Hss. der Stiftsbibl. von St. Gallen, macht S. 4 die 
Bemerkung: „Der Schriftzug in Cod. 11 gleicht an mehreren Stellen 
z. B. p. 58 sq., p. 422 sq. dem des Winithar; die Anordnung ist 
eine ähnliche und einzelne Stücke (p. 520, p. 524) sind sogar die- 
selben wie in Winithars Hss. No 2 u. 907"; und S. 634 (im Ver- 
zeichniss der Schreiber) bemerkt derselbe: „Ejusdem (Winitharii) 
2. 907 et (?) 11". Winithar lebte im achten Jahrhundert. 



ivi3245P9 Dytizedby Google 



4 C. P. CASPABI. [No. 4. 

sind.' S. 391—420 zerfällt in zwei Abtheilungen, S. 391—406 
(16 Seiten, ein Quaternio, aber ohne das Quaternionenzeichen 
XXXVni unter S. 406) und S. 407—420, 14 Seiten. Hinter 
S. 10 sind drei Blätter oder vielleicht auch nur zwei aus der 
Handschrift herausgeschnitten.^ 

Die Handschrift enthält Folgendes: 

1. Eine chronologische Notiz (S. 1, 4 Zeilen; S. 2 ist leer).^ 

2. Ein nicht zu Ende geführtes Inhaltsverzeichniss (S. 
3—9).* 

3. Laus patrum (Sir. 44—50; S. 25— 50).^ 

4. ^De fide ipsorum" oder „Fides patrum" (Heb. 11; S. 
50—57). 

5. Sententiae ex psalmis (Stellen aus den Psalmen und Be- 
merkungen zu ihnen; S. 58—106).® 



Die vorletzte kann man als einen Ternio bezeichnen. 

' Sind es drei, und rechnet man diese drei zu S. 1— 10 hinzu, so erhält 
man einen Quatemio, den ersten in der Handschrift. Sollten es da- 
gegen nur zwei sein, so würden diese mit S. 1 — 10 und S. 25 und 
26 zusammen einen Quatemio, den ersten in der Handschrift, und 
S. 27 — 42 ebenfalls einen, den zweiten in ihr, bilden. Unter S. 26 
steht jedoch kein Quaternionenzeichen (0). 

Die Notiz auf S. 1 lautet : „Secundum uictorium (s. G-ennad., De vir. 
illustr. c. 88) ab inicio mundi usque ad presens tempus sunt anni 
VIDCCCCLXXX, secundum uero grecos VICCLXXX". Sie gehörte 
ursprünglich nicht zum Inhalt des Cod., sondern wurde erst später 
von irgend Jemandem auf S. 1 geschrieben. BL 1 war ursprüng- 
lich leer. 

Es trägt die TJeberschrift : „Incipiunt capitula totius libri huius" 
(rothe Oapitalbuchstaben) und umfasst nur die „Laus patrum" (S. 

. 25 — 50), die „Fides patrum** (S. 50—57) und die „Sententiae ex 
Psalmis** bis zu Ps. LXXXIII (exclusive; S. 58— 90). Die letzten 
Worte auf S. 9 sind: „Incipit de Psalmo LXXXm**. — S. 10 ist leer, 
und hinter ihr oder hinter Bl. 5 sind, wie schon oben gesagt, 
drei oder auch nur zwei Blätter aus der Handschrift herausgeschnit- 
ten. Auf jener Seite und diesen Blättern hätte das Inhaltsverzeich- 
niss abgeschlossen werden sollen. 

Die „Laus patrum** trägt die TJeberschrift „et incipit laus patrum 
iuxta ecclesiasten**. Das auffällige „et** rührt ohne Zweifel davon 
her, dass die „Laus patrum** samt ihrer TJeberschrift einem älteren 
Cod. entnommen ist, in dem ihr Anderes voranging (finit — et in- 
cipit etc.), und dass der Schreiber unseres Cod. das „et** seiner Vor- 
lage mechanisch und gedankenlos mit in ihn herübemahm. 
S. 58 enthält den Anfang eines Inhaltsverzeichnisses. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 



6. Liber generationis lesu Christi secundam Matthaeum et 
Lucam (S. 106—111). 

7. Aliquae sententiae in EvaDgelium Matthaei, in evange- 
lium Lucae et in epistolas Pauli apostoli (112— 180). 

8. Homiliae S. Gregorii in Ezechielem (9 Homilien; S. 
180— 217). 

9. Stellen aus den Proverbien,* dem Ecclesiastes, dem Can- 
ticum canticorum,^ dem Buche der Weisheit, das in der Ueber- 



Sie werden in zwei Eeihen gegeben, deren erste die Ueberschrift 
^jJncipit de primo lipro Solomonis** (d.li. den Proverbien; der „Eccle- 
siastes" und das „Oanticum canticorum** sind das zweite und dritte 
Bucb desselben) und die zweite die Ueberschrift „Item incipit de 
prouerbüs Solomonis" trägt. In jener werden Stellen aus Prov. 
1 — 24 und in dieser Stellen aus Prov. 25—31 gegeben (hebr. Text). 
Die Stellen aus diesen drei Büchern sind, wie nach einer Notiz bei 
Scherer a. a. 0. G. AmeUi gesehen hat, der Itala entnommen. Sie 
stehen auf S. 217—29, tragen, wie auch die aus dem Buche der 
Weisheit und dem Buche Sirach, fast alle mit rother Dinte geschrie- 
bene öfter mehr oder weniger und bisweilen ganz verloschene und 
daher zum Theil schwer und bisweüen gar nicht zu lesende Ueber- 
schriften. Ich gebe hier die Stellen mit Beibehaltung aller Fehler 
und der in der Handschrift, herrschenden Aussprache und Ortho- 
graphie. — Proverbien. 1. Beatus uir qui inuenit sapientiam, et 
inmortalis qui uidet prudentiam. Melius estenim üla mercari quam 
auri et argenti desauros: praeciosior enim est lapidibus preciosis, 
non resistit illi ullum malum (Pr. 3, 13 — 15 a). 2. Frater fratri 
adiuuat ut ciuitas munita et alta, ualet autem tamquam fundatum 
regnum (Pr. 18, 19). 3. Mors et uita in manibus lingue (Pr. 18, 
21 a). 4. Testis falsus non erit inpunitus (Prov. 19, 5 a. 9 a). 
5. Ira regis similis est fremitu leonis, tranquillitas eius ut ros 
scrutina. Oonfusio patris filius stultus (Pr. 19, 12. 13 a). 6. Melior 
autem est pauper iustus quam mendax dives (Pr. 25, 6). 7. Nihil 
inter est inter minas regis et ira leonis (Pr. 20, 2 a). 8. Cor regis 
in manu dei est, quocumque uoluerit uertere, decUnabit illud (Pr. 
21, 1). 9. Thesaurus desiderabüis requiescet in ore sapientis, stulti 
autem uiri deuorabunt eum (Pr. 21, 20). 10. Si sederis cenare ad 
mensam potentis, sapienter intellege que adponentur tibi, et inmitte 
manum tuam, sciens quia talia te oportet preeparare. Quod si auidior 
es, noli concupiscere cibos eius (Pr. 23, 1 — 3 a). 11. In aures in- 
prudentis noli quicquam dicere, ne forte inrideat sapientes sermones 
tuos (Pr. 23, 9). 12. Melior est sapiens quam fortis et uir pru- 
dentiam habens quam ager magnus (Pr. 24, 5). 13. Septies enim 
cadet iustus et surget, impü autem infirmabuntur in malis (Pr. 24, 16). 
14. Sicut exitus nivis in messe per aestum prodest, ita nuntius 
fidelis ei, qui eum misit: animas enim eorum qui eum utuntur 



Digitized by 



Google 



6 0. P. CASPAEI. [No. 4. 

und Unterschrift der ihm entnommenen Stellen, wie von Augustin 
in „De doctr. Christ." II, 8 (anders „Retractt." 11, 4) und Isidor, 
Prooemia in libb. V. ac N. T., Prol. n. 8 und Prooemm. n. 40, 
Sirach beigelegt wird (de sapientia filii sirac), und dem Buche 



reficiet (Pr. 25, 13). 15. Mel inueniens manduca quod satis est, ne 
forte saciatus euomas. Baram infer pedem tuuin ad amicum tuum, 
ne forte satiatus tui oderit te (Pr. 25, 16. 17). 16. Aqua frigida 
anime sicienti (diese Worte sind im Cod. zum vorangehenden Spruch 
gezogen) Nuntius autem bonus de terra longinqua. Sicut quis 
fontem obduret et aquae exitum contaminet, sie indecorum est 
iustum cecidisse ante impium (Pr. 25, 25. 26). 17. Eesponde insi- 
pienti ad insipientiam suam, ut non uideatur sapiens habet (st. apud) 
semetipsum (Pr. 26, 5). 18. Sicut non sunt similes uultus uultibus, 
sie nee corda hominum similia (Pr. 27, 19). 19. G-ladius est enim 
lingua regisetnon camalis: quicumque traditus fuerit conteretur. Si 
enim exacuatur ira eins com neruis homines consumet et ossa homi- 
num comedit (Diese Stelle steht nicht in den Proverbien. Wo steht 
sie?). 20. Tres sunt qui nunquam saciant, et quarta non sufficit 
dicere: Satis est: infemus et amor mulieris et terra quem non 
saciatur aqua et ignis non dicent: Satis est (Pr. 30, Ib b. 16; in der 
LXX 24, 50 b. 51). 21. Per trea mouetur terra, quartum autem non 
potest ferre. Si seruus regnet et stultus saturetur panibus, et odiosa 
mulier si habeat uirum bonum, et ancüla si eiciat dominam suam. 
Quattuor autem sunt minima super terram, haec uero sunt (s über der 
Zeile) sapientiora sapientibus. Formicae quibus non est uirtus, et parant 
estate cibum, et erinatii gens inualida, qui fecerunt in petris domus 
suas. Sine rege est locusta, et exercitum constituit ex uno pre- 
cepto ordine, et stillio qui manibus nititur et facile capitur in muni- 
tionibus. Trea autem sunt quae prospere ambxilant, et quartum 
quod bene prooedit : catulus leonis fortior iumentis qui non auertitur 
neque formidat iumentum, et gallus ambulans inter gallinas laetus, 
et hircus dux caprarum, et rex concionans in gente. Si dederi«te 
in ebuüs; (Pr. 30, 21—32 a: in der LXX 24, 56—67 a). 22. Cum 
consilio omnia fac, cum consilio uinum bibe. Potentes que iracunde 
sunt uinum uero non bibanb, ne, cum biberint, obliviscantur sapien- 
tiam (Pr. 31, 4. 5 a; in der LXX 24, 72. 73 a). — Ecclesiastes. 
1. Generatio uadit et generatio uenit, et terra in aetemum stat. 
Et orietur sol et occidit et in locum suum ducit: et oriens ipse sibi 
uadit adaustrum et girat ad aquilonem: girans girando uadit Spiritus, 
et in circulo suo conuertitur Spiritus (Eccl. 1, 4 — 6). 2. Quid est quod 
fuit? ipsum quod erit : quid est qd quod factum est? ipsum quod fiet 
(Eccl. 1, 9). 3. Omnibus tempus est, et tempus omni rei sub caelo. 
Tempus pariendi et tempus moriendi, tempus plantandi et tempus 
euellendi quod plantatum est, tempus occidendi et tempus sanandi, tem- 
pus infirmari et tempus sanari, tempus destruendi et tempus edificandi, 

tempus plorandi et tempus r§dendi, tempus lugendi et tempus sal- 
tandi, tempus mittendi lapides et tempus colli^endi lapides, tempus 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 



Sirach, das in der üeberschrift zu den aus ihm angeführten 
Sprüchen „liber ecclesiasticus*' (de libro ecclesiastico) und in 
der Unterschrift zu ihnen „liber ecclesiastes" (de libro eccle- 
siaste) heisst. 



amplectendi et tempus longe fieri ab amplexu, tempus adquerendi 
et tempus perdendi, tempus custodiendi et tempus expellwidi, et 
tempus disrumpendi et tempus sartiendi, tempus elidere et tempus 
saluandi, tempus docendi (st. tacendi) et tempus loquendi, tempus 
amandi et tempus odiendi, tempus belli et tempus pacis (Eccl. 3, 
1 — 8). 4. Ve illi qui solus est: si ceciderit, non est qui eum eleuet. 
Et quidem si dormiant duo, et etiam calor est illis: et unus quo- 
modo calefiat? (Eccl. 4, 10. 11). 5. Melius est ire in domum luctus 
quam ire in domum potationis, qu a bic finis omnis bominis, et qui 
uiuit uiuit ad cor suum (Eccl. 7, 2; in der LXX 7, 3). 6. Melius 
est sapientia cum iracundia quam risus, quia in malicia uultus leti- 
ficat cor. Cor sapientium in domo luctus, et cor ins^ientium in 
domo epularum. Bonum est audire increpationes sapientes magis 
quam uir audiens canticum insipientium (Eccl. 7, 3 — ^5; in der LXX 
7, 4 — 6). 7. Noli festinare in spiritu tuo irasci, quia ira in sinu in- 
sipientium requiescet (Eccl. 7, 9; in der LXX. 7, 10). 8. Quoniam 
quis poterit Omare eum quem deus euerterit? (Eccl. 7, 13; in der 
LXX 7, 14). 9. Et bominem unum de müle inueni, et mulierem 
in bis Omnibus non inueni (Eccl. 7, 28; in der LXX 7, 29). 10. Os 
regis custodi, et uerbo iuramenti dei ne festinaueris (Eccl. 8, 2). 11. 
Melior est canis uiuus leoni mortuo (Eccl. 9, 4). 12. Ue ciuitati 
ubi rex iuuenis est, et principes eius mane manducant (Eccl. 10, 16). 
13. In conscientia tua regi ne maledices (Eccl. 10, 20). 14. Obser- 
uans uentum non seminabit, et aspiciens in nubibus non metet (Eccl. 
11, 4). — Canticum canticorum, 1. Litroduxit me rex in cubi- 
culum suum. Exultemus et iocundemur in te: diligemus ubera tua 
super uinum: aequitas dilexit te. Eusca su et speciosa, filia Büerusale 
(sie; Cant. 1, 4 b — 5 ä). 2. Egoflos campi et lilium conuallium. Sicut 
libanus (sie) in medio spinarum ita proxima mea in medio filiarum (Cant. 
2, 1. 2). 3. Similis est patruelis meus cabraue (st. capreae) uel inulo 
ceruorum in möntibus BetbeL Ecce bic stetit post parietem nostrum 
(Cant. 2, 9). 4. Ecce lectus Solomonis LX potentes in circuitu eius 
de potentibus Israel: omnes tenentes frameam, edocti bellum: uir 
gladius eius in femore ipsius pre pauore in noctibus. G-estaturium 
sibi fecit Solomon de lignis libani: columnas eius fecit argentum, et 
reclinatorium eius fecit aureum: ascensus eius purpora, intra ipsum 
lapidem Stratum, caritatem a fiüabus Hierusalem (Cant. 3, 7 — 10). 
5. Adiuraui uos, :filii (so st. filiae) Hierusalem, in uirtutibus et in 
uiribus agri, si inu^uatis fratrubelem meum, quid nuncietis ei? quia 
uulnerata Caritas ego sum (Cant. 5. 8). 6. Sexaginta sunt reginae 
et octuaginta concupinSre et aduliscentule quarum non est numerus 
(Cant. 6, 7). 7. Quia ualida est ut mors dilectio, dura ut inferus 
emulatio: circumsepta eius circumsepta ignis flanmiae eius. Aqua 
multa non poterit extinguere caritatem (Cant. 8, 6. 7). 



Digitized by 



Google 



8 C. P. 0A8PAEI. [No. 4. 

10. das Buch Hiob, C. 1, 1— C. 38, 16 Anfang (die Worte: 
„aut uenisti ad** und die erste Silbe von „fontemi") in Hiero- 
nymus's TJebersetzung des Buches aus der alexandrinischen Ver- 
sion (S. 271—397 [diese Seite vollständig]) und C. 38, 16 (der 
ganze Vers: „Numquid ingressus es profunda maris, et in nouis- 
simis abysi deambulasti?'*) — 42, 16 in des Kirchenvaters TJeber- 
setzung aus dem hebräischen Grundtext (S. 398 [von der ersten 
Zeile an] —414; S. 271— 414).^ Die Ueberschrift über das Buch 
lautet einfach „lob^ (Explicit de librö ecclesiaste et incipit lob). 



* Diese eigenthümliche Erscheinung rührt nicht davon her, dass der 
Schreiber (oder auch schon sein Vorgänger oder einer seiner Vor- 
g^ger) in seiner Vorlage den Hiob in der ersteren TJebersetzung nur 
bis zu den angeführten Worten vorfand, und das Fehlende aus der 
letzteren, die ihm dafür allein zu Gebote stand, ergänzte, sondern 
vielmehr davon, dass er das in jener von ihm gegebene Buch aus 
irgend welchem Grunde nicht fertig brachte, -und ein anderer Schrei- 
ber den Eest desselben aus dieser, die ihm dafür allein zu Gebote 
stand, ergänzte. Hiefür spricht Dreierlei: erstens, dass die Quatw- 
nionenbezeichnung nur bis 390 und nicht, wie man doch, wenn der 
Schreiber von 398—420 mit dem, der das Vorangehende geschrieben, 
identisch gewesen wäre, erwaxten sollte, bis 406 reicht (s. ob. S. 2), 
zweitens, dass die Interpunktion in Hiob 38, 16 — 42, 16 eine an- 
dere ist, als in Hiob 1 — 38, 16 in., und insbesondere drittens, das» 
dort die Anfangsworte einzelner Abschnitte mit sehr grossen mäch- 
tigen Buchstaben geschrieben sind (so z. B. das Postquam in 42, 7 
in., dessen gewaltiges, tief .unter die Zeile reichendes P ausserdem 
mehrfarbig ist). Dies ist dem Vorangehenden ganz fremd. Ausser- 
dem lässt sich auch noch das für das zweite Alternativ anführen, 
dass der Schreiber von 1 — 38, 16 in. auch das Inhaltsverzeichniss 
auf S. 3 ff unvollendet gelassen hat (er hat die Handschrift auch 
sonst, überhaupt nicht ganz fertig gebracht), und dass nach den 
Anfangsworten von Hiob 38, 16 in. in Hieronymus's TJebersetzung aus 
demGriechischendieserVers in der TJebersetzung aus dem Hebräischen 
vollständig, von seinen ersten Worten an, gegeben wird, was besser für 
einen anderen Schreiber passt als für den von 1 — 38, 16 in. Der 
Schrift, mit der die beiden Theile, 1—38, 16 in. und 38, 16—42, 16, 
geschrieben sind, lässt sich wegen ihrer grossen Aehnlichkeit keine 
sichere Antwort auf die Frage entnehmen, ob sie von einer und 
derselben Hand oder von zwei verschiedenen Händen herrühren. 

Noch kann gefragt werden, ob der Schreiber von 1—38, 16 in. 
darum bei den Worten „aut uenisti ad fon" stehen blieb, weil seine 
Vorlage nur bis zu ümen reichte, oder ob diese den ganzen Büob 
enthielt, und er nur aus irgend welchem Grunde mit seiner Copio 
derselben nicht fertig wurde. Aller WahrscheinKchkeit nach ist das 
Letztere der TaU gewesen. Einmal nämHch hat er ja auch sonst 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 9 

11. Ordo libroram catholicorum (der Prolog zu Isidors 
„Prooemm. in libb. V. ac N. T.; S. 415—19). 

12. Ein mit ^cantatur aatem omnis sei canonis** begin- 
nendes Stück; S. 419—20). 

■ II. Die zweite, kleinere Handschrift nimmt S. 421 — 536, 
116 Seiten, ein, von denen die 96 ersten, S. 421—516, in 6 
durch die Buchstaben a— f bezeichnete Quaternionen getheilt 
sind, und enthält nach einer leeren Seite, S. 421, folgende Schrift- 
stücke: 

1. Aliquae sententiae ex libris regum (in Fragen und Ant- 
worten; S. 422—503). 

2. Liber Ruth (S. 503—19). 

3. Computus aetatum mundi (S. 520—25). 

4. Act. 7 (die ßede des Stephanus; S. 525—82). 

5. Der Schluss von „Passiones martyrum et Vitae patrum*' 
(S. 533). 

6. Aliquae sententiae de humilias sei agustini (S. 538 — 36). 
in. Das Fragment der dritten Handschrift nimmt S. 

11—24^ 14 Seiten, ein. Es ist mithin in die erste Handschrift 
eingeheftet, zwischen ihren ersten 10 Seiten, die das (unvollendete) 
Verzeichniss ihres Inhalts (und ausserdem die chronologische 
Notiz auf S. 1) enthalten^ und den folgenden 396 Seiten der- 
selben, S. 25—420, die Seiten, welche diesen Inhalt selber um- 
schliessen, und besteht aus einem Blatt, auf dessen Vorderseite 
sich das „Signum monasterii sancti Galli" präsentirt^ und dessen 



seine Arbeit nicht zu Ende geführt, indem er das Inhaltsverzeichniss 
auf S. 3 ff. unvollendet gelassen hat; Femer schliesst mit »Aut 
uenisti ad fon** gerade eine Seite. Dies führt unleugbar darauf, dass 
der Schreiber seine Arbeit abgebrochen hat. Endlich bildete Büob 
1 — 38, 16 in. in Hieronymus's Uebersetzung aus dem G-riechischen 
m*sprünglich das letzte Stück der Handschrift. Es folgten darauf 
nur leere Blätter, die Blätter, auf welche nachher ein Anderer Hiob 
38, 16—42 in des Kirchenvaters Uebersetzung aus dem Hebräischen 
schrieb. — Aus dem G-esagten folg^, dass es zu der Zeit, als unsere 
Handschrift entstand, zu Sanct, Gallen, wo sie höchst wahrscheinlich 
geschrieben worden ist, eine Handschrift gab, die Hieronymus's 
Uebersetzung des Hiob aus dem Griechischen vollständig enthielt. 
Oder vielmehr, es gab damals hier zwei solche Handschriften, indem 
das Fragment auf S. 11 — 24 eine zweite voraussetzt (s. 13). 



Digitized by 



Google 



10 0. P. CA8PASI. [No. 4. 

Bückseite leer ist, S. 11 — 12, und 6 anderen Blättern, auf denen 
wir folgendes finden: 

1. den Schluss von „sententiae ex Ecclesiastico'' (S. 13). 
Er enthält buchstäblich Dasselbe wie der Schluss der „Senten- 
tiae ex Ecclesiastico'' auf S. 271,^ und auf ihn folgt auch ganz 
dieselbe Unterschrift wie auf den auf dieser Seite: „Explicit de 
libro ecclesiaste". 

2. Hieronymus's Prolog zu seiner Uebersetzung des Buches 
Hiob aus dem hebräischen Grundtext (S. 13 — 19). Er trägt die 
Ueberschrift „incipit prolocus sei hieronimi in iob pröf' (Ex- 
plicit de libro ecclesiaste et incipit prolocus etc.). 

8. Ein die Ueberschrift „haec etiam addatum'' (sie) tra- 
gender, dem Schluss des Buches Hiob in Hieronymus's Ueber- 
setzung desselben aus der alexandrinischen Version entnommener 
und also indirekt aus dieser stammender Zusatz zum voran- 
gehenden Prolog. Er ist genealogisch-historischen Inhalts, und 
erst auf ihn folgt die Unterschrift zu diesem „Expl prolocus".» 



' Beide beginnen mit den Worten: Alet enim animam suam cibis 
alienis* und schliessen mit den Worten: sicut lurica induit se 
aquis". 

' Der Zusatz findet sich auch in den Codd. Sangall. 14, 68, 75 und 81, 
alle 4 saec. IX, nach Hieronymus's Prolog zu seiner Uebersetzung 
des Hiob aus dem hebräischen Grundtext. In allen diesen Codd. 
folgt aber auf ihn diese Uebersetzung und nicht wie in Cod. SangaU. 
11 die aus der alexandrinischen Version. Man hat in St. Gallen, wie 
aus der ersten Handschrift und dem Fragment der dritten im Cod. 
SangaU. 11 hervorgeht, im achten Jahrhundert den Hiob auch, zum 
Theil in Hieronymus*s erster Uebersetzung gelesen, vom neunten 
an, wie die Codd. Sangall. 14, 68, 75 und 81 zeigen, allein in seiner 
zweiten. Auch in diesen 4 Codd. folgt übrigens die Unterschrift 
zum Prolog erst auf den Zusatz, und auch in den drei ersten von 
ihnen ist dieser „haec (14 haec) etiam additum** überschrieben, während 
er in der vierten keine Ueberschrift trägt. Er lautet nach den fünf 
Codd.: a 

In terra quidem (14 quidem) habitasse iob auxitiden (11 auxit 

8 

idem oder iden, 14 auxitiden) in finibus (fehlt in 14^ idumeae (14, 81 

fertur 
idume^) et arabiae (14 arabi^). et erat (14 et erat [fertur von 
späterer Hand]; in 11 fehlt et erat) ei antea nomeniobab. etaccepta 
uxore (11 uxori) arabissa (11 arabisa) genuit filium cui nomen erat 
enon (75 en). erat autem ipse fiHus (11 fiHos) quidem zare (14 zar^) 
de esau fiHis (68 filü) filius (14 filius, also, cassiert), de matre uero 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 11 

4. Ein Verzeichniss der Abschnitte des Baches Hiob. Sie 
sind XXI an der Zahl (wenn anders das Verzeichniss ganz voll- 
ständig ist) und werden meist in der Weise angegeben, dass auf 
die Zahl des Abschnitts dessen Anfangsworte ^ folgen. ^ Aus 
diesen Anfangsworten erhellt, dass das Verzeichniss zu Hiero- 
nymus^s Uebersetzung des Hiob aus der alexandrinischen Version 
gehört. Die Abschnitte sind ganz dieselben wie in der Ueber- 
setzung des Hiob in der ersten Handschrift, nur dass hier in 



borra (75 borra, 11 horra), ita ut sit quintus (U quintos) ab abraham 
(14 habraam). et hi (11 hü) sunt reges qui regnauerunt in edom (11 

eodem), in qua et ipse regnauit regione. primus balac (68 bala, 75 

a 

bilah) filius beor (75 behor), et nomen ciuitatis eius dennaaba (14 
den naaba, 11 deninaaba). post autem balac iobab, qui uooatur iob. 
post hunc ohusan (11 obosan), qui erat dux ex (11 et) tbemanorum 

regione. post hunc ada filius bead (75 baead oder bacad), qui excidit 

cc 
(11 excedit, 68, 75 exidit, 14 exidit) madia (14 madiaii) in campo 
moab: et nomen ciuitatis eius chetteauith (11 chet tea uith, 81 cl^et 
[nach chet eine Easur] theauith). 

Ich füge zu dem vorstehenden Passus ein Paar Bemerkungen 

hinzu, die eine über don Namen der Muttor lobab-Hiobs (borra, 

s 
borra, horra; Cod. Bodl. und Turon. Bosram; LXX B Boao^^ay C* 
Boaao^^a, A Boaaoga), die andere über den sonderbaren Namen der 
Stadt Adas (Adads) in den fünf Codd. SangaU. — Jener Name 
stammt aus den Worten ^Itoßaß vloe Za^d Ix Booo^^as in Oen. 36t 
33 LXX (Vet Lat. Vulg. de Bosra, Bozra). 'E% Boao^^ae, n*lS2lC> 
aus Bozra, wurde im Sinne von „von Bosorra, von der Bosorra** 
gefasst (vgl. ex Trjs Gdf^ag, Pd%aß^ Pov&, Ov^iov, de Thamar etc. Vet. 
Lat. Vulg., in Matth. 1, 3—6) und hiedurch Bozra, Bosorra zur 
Mutter lobab-Hiobs gemacht. — Der l^ame der Stadt Ada's 
(Adads) in den fünf Codd. SangalL rührt davon her, dass ein alter 
Leser, der in Gen. 36, 35 die Quelle der Worte „post hunc Ada 
(Adad), — et nomen ciuitatis eius Getthem** (oder, wie dieser Name 
wohl in seinem Cod. gelautet hat, Chotte) erkannte und in dieser 
Stelle statt Getthem oder Chette Äuith fand, den letzteren 
Namen zum orsteren als eine Art Glosse hinzufügte, und hierauf die 
beiden Namen zu einem, Chetteauith, zusammenschmolzen. Von 
Hieronymus selbst kann sich Auith night herschreiben, denn es 
fehlt im Cod. Bodl., der getthö oder gecthe, und im Cod. Turon., 
der Gothem hat. 

' Einmal, bei Abschnitt I, die nächsten Worte nach ihnen. 

' Nur in einem Paar FäUen, bei Abschn. 11 und XXI, folgt auf die 
Zahl dos Abschnitts eine ganz kurze Angabe seines Inhalts mit 
Benutzung von Worten desselben. 



Digitized by 



Google 



12 C. P. CASPABI. [No. 4. 

den Zahlenangaben einige Verwirrung herrscht.* Das Verzeich- 
niss trägt die Ueberschrift „incip ista (sie) über beati iob" 
(Expl prolocuB et incip etc.).* Es muss also in der Hand- 

1 Der zehnte und elfle Abschnitt sind nämlich mit einer Zahl, X, 
bezeichnet, desgleichen der zwölfte und der dreizehnte mit einer, 
XI, und ebenso der vierzehnte und fünfzehnte mit einer, XII. Dies 
hat zur Folge gehabt, dass der sechszehnte, siebzehnte, achtzehnte, 
neunzehnte, zwanzigste und einundzwanzigste Abschnitt statt der 
Bezeichnungen XVI, XVH, XVIH, XIX, XX, XXI die Bezeichnungen 
Xm, XIV, XV, XVI, XVn, XVni erhalten haben. Ausserdem hat 
der Schreiber der ersten Handschrift vergessen den zweiten Abschnitt 
(C. 2, 11 — 13) mit n zu bezeichnen. 
* Da es nicht ohne textkritische Bedeutung ist und auf die Einthei- 
lung des Hieb in der ersten Handschrift Licht wirft (s. ob. S. 8 Text 
und Anm.), so gebe ich es hier, gleich den Stellen ob. S. 5 Anm. 2, 
mit Beibehaltung seiner Fehler, sowie der Aussprache des La- 
teinischen und der Orthographie in ihm. 

.1. (Diese Zahl und alle die folgenden im Cod. roth.) Quod est 
iob homo uerax, sine crimine, iustus, dei cultor. et quia diabulus 
petiuit ad dö (a deo), ut licerit ei temptare illum (C. I— 11, 10). 

.11. De tribus amicis iob qui uenerunt de regione sua ad con- 
solandum eum (C. II, 11 — 13 V 

.ni. TJbi aperuit iob os suum et maledixit diei in qua natus 
est et nocti in qua conceptus est (C. HI)). 

.im. Tibi respondit eliphaz iob, dicens: ne forte loquamur tibi 
in molestiam, pondus uerborum tuorum quis sustinebit? (C. IV — ^X). 

.V. Ubi respondit sophar et dixit : qui multa dicit, multa debet 
audire aut numquid eloquens uidebitur iustus esse (C. XI). 

.VI. Ubi respondit iob, dixit tribus amicis suis, et dixit: ergo 
uos estis homines? an uobiscum morietur sapientia?. et mihi quidem 
est cor sicut et uobis (C. XII. XTTT). 

.Vn. Quod homo natus ex muliere brevis uitae et plenus ira- 
cundia: sicut flos, cum floriit, decidit (C. XTV). 

.Vni. Ubi respondens eliphaz dixit: numquid sapiens respon- 
debit in spiritu scientiae et impleuit dolore uentrem suum? (C. XV). 

.VTTTT. Ubi respondit iob. dixit se audisse talia multa: con- 
solatores malorum (C. XVL XVII). 

.X. Ubi respondit baldad, amicus iob. dixit: quousque non es 
taciturus? coibet te (st. cohibe te), ut nos loquamur (C. XVIH). 

.XI. Ubi respondit iob tribus amicis suis, dixit: quousque fati- 
catis anünam meam et distruitis me uerbis iniuriosis? (0. XIX). 

XII. Ubi respondit sophar, amicus iob. dixit: non sie sperabam 
contradicturum te haec: nee enim intellegitis magis quam ego C. 20). 

.XTTT. Ubi respondit iob tribus amicis suis, dixit : audite, audite 
sermones meos, et non sit mihi a uobis haec consolatio (C. XXI). 

.Xnil. Ubi respondit eliphaz iob dicens: nonne dominus est 
quo (so st. qui) docet sensum et scientiam et habitare facit super 
nos intellegentiam? (C. XXII).- 



Digitized by 



Google 



1898.] DAS BUCH HIOB. 13 

Schrift auf dasselbe das Buch Hiob selbst in Hieronymus's Ueber- 
setzung aus der alexandrinischen Version gefolgt sein.^ 

Dass S. 11—24 oder Bl. 6—12 des Cod. ein in die erste 
Handschrift eingeheftetes Fragment einer anderen, dritten^ ent- 
halten, steht nicht zu bezweifeln. Schon dass das ei*ste von den 
sechs Blättern auf seiner Vorderseite das „Signum monasterii 
sancti Galli" trägt, während seine Hinterseite leer ist, zeugt dafür. 
Das Blatt war augenscheinlich das erste einer eigenen Handschrift. 
Ferner zeugt dafür der doppelte umstand, dass die Blätter 6 — 12 
die erste Handschrift unterbrechen, indem sie die Inhaltsangabe auf 
S. 8 ff. vom ersten der in ihr aufgeführten Stücke, der „Laus pa- 
trum", S. 25 — 50, trennen, und dass der Inhalt von Bl. 7—12 nicht 
an der Spitze der Inhaltsangabe erscheint. Und ebenso spricht 
dafür, dass wir in Bl. 7 — 12 ein Fragment einer eigenen, von 



.XV. Ubi respondit iob tribus amicis suis, dixit: aequidem scio 
qiiia de manu mea est inorepatio mea, et manus eius grauis facta 
est super gemitum meum (C. XXm, XXIV). 

.XVI. Ubi respondet baldad iob. dixit: quid enim exordium 
quam timor (C. XXV}. 

.XVJLL. Ubi respondit iob amico suo. dixit: cui ades? uel quem 
adioturus es? (C. XXVI). 

.XVm. Ubi adiecit iob uerba ad proximum suum et dixit: 
Uiuit dominus qui me sie iudicabit (C. XXVTE— XXXI). 

■XYTTTT. Ubi quieuerunt uerba iob et cessauerunt tres amici 
eius ultra contradioere iob: erat enim iob in conspectu suo iustus 

(C. xxxn. xxxm). 

.XX. Ubi respondit elius. dixit : audite sapientes uerba mea, et 
qui habetis scientiam auribus percipite, quia auris sermonis probat 
et guttor oustabit cybum (C. XXXIV— XXXVII). 

.XXI. Et postquam quieuit elius loqui, locutus est dominus ad 
iob per turbinem consolaturia uerba (0. XXXVTEE — ?). 
Das auffallige Factum, dass in der Handschrift, aus der das Frag- 
ment stammt, Hieronymus's Uebersetzung aus der alexandrinischen 
Version mit dem Prolog des Kirchenvaters zu seiner Uebersetzung 
aus dem Hebräischen eingeleitet wird, erklärt sich daraus, dass jene 
Uebersetzung frühzeitig zum Theil und wohl nicht selten, wie ohne 
seine Asteri s cen und Obelen « so auch ohne Prolog zu ihr abgeschrieben 
wurde. Man wusste daher in den Kreisen, wo dies geschehen war, 
Nichts von diesem oder hatte ihn doch nicht mehr und gab sie ent- 
weder ohne jeglichen Prolog (so in der ersten Handschrift) oder mit 
dem zur Uebersetzung aus dem Hebräischen, den man zugleich mit 
dieser besass. 



Digitizec^by 



Google 



14 C. P. CABPARI. [No. 4. 

der ersten verschiedenen Handschrift haben, das Abrupte des 
Anfangs der Bl. 7—12 und das unvollständige ihres Schlusses (s. ob. 
S. 10 f.). Man könnte , zwar gegen die drei letzteren Gründe ein- 
wenden wollen, sowohl jener doppelte Umstand als auch das 
Abrupte des Anfangs und Unvollendete des Schlusses von Bl. 
7—12 könne auch daher rühren, dass diese Blätter im Cod. an 
eine falsche Stelle gekommen seien. Allein einerseits fehlt auf 
S. 25 — 420, wo der Inhalt der Handschrift steht, nirgends Etwas, 
und andererseits passt der Inhalt von Bl. 7—12 hier nii-gends 
hin. Endlich zeugt dafür, dass wir in Bl. 6—12 ein Fragment 
einer dritten Handschrift haben, auch noch die buchstäbliche 
Uebereinstimmung dessen, was auf S. 13 dem Prolog des Hiero- 
nymus zum Hiob und auf S. 271 diesem Buche vorangeht, 
der Schluss der Stellen aus dem Ecclesiasticus, und der Um- 
stand, dass hier auf den Schluss dieser Stellen das Buch Hiob 
in Hieronymus's Uebersetzung aus der alexandrinischen Version 
folgte und dort auf das Verzeichnis der Abschnitte des Hiob in 
eben dieser Uebersetzung diese selber gefolgt sein muss (s. ob. 
S. 12 f.). Denn wie sollte eine und dieselbe Handschrift zwei Mal 
Dasselbe enthalten haben? 

Aus dem zuletzt Gesagten folgt übrigens, dass die Hand- 
schrift^ der das Fragment auf S. 12—24 angehört, „mutatis mu- 
tandis^ denselben Inhalt gehabt haben muss, wie die erste Hand- 
schrift, dass sie mit dieser wesentlich oder doch im Ganzen pa- 
rallel gelaufen, eine Parallelhandschrift zu ihr gewesen sein 
muss. Was in der ersten Handschrift auf S. 25—270 steht, 
. muss auch in ihr, Seite für Seite und Zeile für Zeile, gestanden 
haben, da der Schluss der Stellen ans dem Ecclesiasticus auf 
S. 13 ganz mit denselben Worten beginnt, wie der Schluss der- 
selben auf S. 271, buchstäblich denselben Inhalt hat, wie dieser, 
und dieselbe Unterschrift trägt, wie er. Von da an differiren 
die beiden Handschriften insofern von einander, als die erste 
das Buch Hiob in Hieronymus^s Uebersetzung aus der alexan- 
drinischen Version ohne Weiteres giebt (Explicit de libro eccle- 
siast^ et incipit iob. Homo quidam erat in regione Ansitide 
etc.), während die, welcher das Fragment angehört hat, dieser 



Digitized by 



Google 



\ 

1893.] DAS BUCH HIOB. 15 

Uebersetzung die ob. S. 10 f. angeführten und besprochenen drei 
Stücke voranschickt. Aber dann folgt dieselbe doch auch in ihr.^ 
Ob sie (die Handschrift, von der das Fragment ein Theil war) 
auch im Uebrigen der ersten Handschrift gleich gewesen oder 
von derselben in einem oder dem anderen Stücke abgewichen ist, 
lässt sich natürlich nicht sagen. Sie ist in irgend welcher 
Weise bis auf das Fragment zu Grunde gegangen, und man hat 
dieses wohl deshalb in die erste aufgenommen, weil man davon 
wusste, dasß es einer parallelen Handschrift angehört hatte. 
Möglich doch auch; dass man dies gethan, weil man wahrnahm, 
dass sein Inhalt mit solchem theils übereinstimmte, theils ver- 
wandt war, was man in der ersten Handschrift vorfand. 



IL 
Der Hiobtext. 

I. In Bezug auf Schrift und Aussprache. 

1. Die Schrift, mit welcher der Hiobtext im Cod. geschrie- 
ben ist, lässt sich als vorcarolingische fränkische Minuskel be- 
zeichnen. Nur die grossen Anfangsbuchstaben der Abschnitte, in 
die er in ihm getheilt ist (s. ob. S. 11 und S. 12 Text und Anm.)? 
sowie der Anfangsbuchstab von 4, 7 (das R von Recordare), er- 
innern in den sie umgebenden rothen Punkten oder (Abschnitt 
V C. XI, 1) Flecken (Abschnitt I C. V, 1 durch die rothen 
Flecken in ihm) an die irische Schrift, aus der sie wohl her- 
übergenommen sind. Grosse Buchstaben finden sich in dem- 
selben ausser am Anfang der Abschnitte, zwar nicht immer, aber 
doch meistens nach Punkten und bisweilen auch da, wo solche 



* Audi ist doch immerliin das zweite von den drei Stücken der hiero- 
nymischen Uebersetzung des Buches Hiob aus der LXX entnommen, 
enthält das dritte ein Verzeichniss der Abschnitte des Hiob nach 
dieser Uebersetzung, und steht das erste wenigstens in Beziehung 
zu diesem Buche. 



Digitized by 



Google 



16 C. P. CA8PABI. [No. 4. 

hätten stehen sollen, aber vom Schreiber nicht gesetzt worden 
sind.^ Die Eigennamen sind in ihm mit kleinen Anfangsbuch- 
staben geschiieben. 

An dem Texte sind zwei Hände thätig gewesen, eine, 
deren Schrift grösser, breiter und runder, undeine^ deren Schrift 
kleiner, feiner und spitzer ist.^ Von jener rührt fast der ganze 
her, diese hat nur einige kleine Stücke von demselben geschrieben 
(s. die Anmm. z. 12, 8 und 25; 19, 16 und 18; 24, 2 und 28, 13). 

Wir treffen in ihm zwar Wortabtheilung an, aber die- 
selbe bietet, weit entfernt davon sprachlich con*ect zu sein, 
vielmehr ein Bild regellosester Mannichfaltigkeit dar. Bald, und 
zwar ausserordentlich häufig, ist ein Wort in zwei oder mehrere 
Theile zerrissen; ^ bald sind, ebenfalls sehr häufig, umgekehrt zwei 
oder drei Wörter, ins besondere zwei oder drei kurze, einsilbige 
oder ein kurzes einsilbiges und ein längeres, zwei- oder mehrsilbiges, 
in ein Wort zusammengezogen;* bald ist ein Theil eines Wortes, 
seine letzte Silbe oder sein letzter Buchstab, von ihm abgetrennt 
und mit dem folgenden Wort verbunden,^ bald umgekehrt der 
erste Theil eines Worts von ihm abgetrennt und zum voran- 
gehenden Wort gezogen ;ö bald ist ein Wort in zwei oder mehrere 



S. unt. S. 21 Text und Anmin. 2 und 3. Nur ganz selten folgt mitten 

in einem Abschnitt auf : ein grosser Buchstab, imd einige wenige Male 

treffen wir einen solchen in der Mitte eines Worts (auEibus 15, 21, 

suBuertentur 18, 4, perRcipe 33, 31). 

Die letztere interpungirt ausserdem zum Theil anders als die erstere 

(s. unt. S. 22 Text und Anm. 3). 

Beispiele: abscondis set 3, 10, int"(ter)imit 5, 2, pro fer retis 13, 

7, sub tra i tis 13, 8, cu cur ref (rerunt) 16, 14, sub ter ra di ces 18, 

16, scito te er go 19, 6, co me dit 22, 20, di nimiera uit 31, 4. 

Beispiele: estu 8, 6, tuis (tui sunt) 10, 6, deos (te os) 15, 6, quesun 

(quae sunt) 27,11, quesin (quae sunt in) 28, 24; quideni 15, 7, spe- 

meam 6, 8, dedomo 20, 15, quasimul 24, 17, aud^me 15, 17, longiora 

spatio 11, 9, deteriorauro 28, 16, aprudentia 17, 4, adnö (a domino) 

19, 26 und 27, 13, tumortuus 18, 4, tecamibus (de camibus) 19, 22, 

testibula (de stipula) 24, 24; matrömeam 17, 14, uaUasuum 19, 6. 

In nemenim st. nemo enim ist bei der Verbindung beider Wörter 

das o von nemo ausgestosaen. 

Beispiele: cap tisunt 22, 16, cor detuo 22, 22; pater eme (patere me) 

10, 20, faci etua 13, 20. 

Beispiele: memores to 10, 9, eiuster rebit 13, 11, etin culpa bi Hs 

22, 19, iresuper ueniet 20, 28. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH mOB. 17 

Theile getheilt, und die letzte Silbe oder der letzte Buchstab 
desselben mit dem folgenden Wort verbunden;' bald ist die 
Schlusssilbe oder der Schlussbuchstab eines Worts mit dem ersten 
Theile eines in zwei oder mehrere Theile zerrissenen folgenden 
Worts vereinigt;' bald ist endlich die Schlusssilbe oder der 
Schlussbuchstab eines Worts mit zwei zu einem Worte zusammen- 
gezogenen Wörtern oder mit einem aus zwei Wörtern und einem 
Theil eines dritten bestehenden Wörtcompositum verbunden.' 
Eeicht eine Zeile nur für einen Theil ihres Schlusswortes aus, 
so folgt auf denselben kein Zeichen der Wortbrechung und wird 
der Rest des Wortes auf die folgende Zeile geschrieben, wobei 
sowohl das vorkommt, dass jener Theil, als auch das, dass dieser 
Rest nur aus einem einzigen Buchstaben besteht.* Wenn zwei 
Wörter, von denen das zweite mit demselben Buchstaben beginnt, 
mit welchem das ei-ste schliesst, in eins zusammengezogen sind, 
werden ^die beiden Buchstaben nicht selten durch einen aus- 
gedrückt.^ Aber auch dann, wenn solche Wörter von einander 
getrennt sind, was noch öfter der Fall ist, geschieht dies, und 
zwar meistens in der Weise, dass das zweite Wort den gemein- 
samen Buchstaben erhält.® Umgekehrt wird öfter ein Buchstab, 
ein Consonant in der Weise verdoppelt, dass von zwei auf ein- 



* Beispiele: ex ter nibona 17, 3, qui es cent gterra 37, 17. 

' Beispiele: sub terra qua (subter aqua; das r von subter verdoppelt, 
so dass 'ein Textfelder oder doch der Schein eines solchen entsteht) 
26, 5 und inno merabili apec ca ta (inno am Schluss einer Zeile und 
merabili apec ca ta in der folgenden) 22, 5. 

^ Beispiele; respicet teadme (st. respicite ad me; das zweite i von 
respicite wie e ausgesprochen und das t des Wortes verdoppelt und 
sammt dem letzten e desselben mit ad me verbunden) 21, 5 und ^bsi 
tameius tos 27, 5. 

^ Beispiele: a fun | damentis 18, 4, ettingu | etur (st. extin- 

guetur) 18, 6, etam | bitum 22, 14, uo | ta quedua (dua st. 

tua) 22, 27, quis 1 ef (qui serunt) 4, 8, sie | uerterit 11, 10, filiis [ 

tultorum 30, 8, — — qui | adns (a dominus), sax | o torrentis o 

fir 22, 24. 

^ Beispiele : maneuigilabo für mane euigilabo 7, 29, diesua für dies sua 
14, 6, quiab für quia ab 31, 18, ibiterram für ibit terram 34, 15. 

* Beispiele: fili iob für filii iob 1, 13, inanite requies für inaniter re- 
quies 21, 34, tun coram 'für tunc coram 22, 26, qui sit für quis sit 
23, 12, mundu sum für mundus sum 33, 19, anima meam für animam 
meam 33, 28; facie ius für faciQ eius 23, 15. 

Yid.-Selsk. Forli. 1893. No. 4. 2 



Digitized by 



Google 



18 G. P. CABPARI. [No. 4. 

ander folgenden Wörtern das erste an seinem Schluss den An- 
fangsbacbstaben des zweiten erhält, sei es nun, dass die beiden 
Wörter mit einander verbunden oder von einander getrennt 
sind.* 

Wir begegnen in unserem Text nicht selten über einein 
Wort* stehenden Buchstaben. Sie sind theils (meistens) Correc- 
turen des Schreibers,* theils Abbreviaturen;^ theils endlich dürften 
sie ihren Grund in dem Streben nach Abkürzung haben. ^ Auch 
eine ganze Silbe treffen wir bisweilen über einem Worte an,^ 
und ebenso ist in ihm hin und wieder der letzte Theil eines 
Wortes oder ein ganzes Wort nicht in, sondern über der Zeile 
geschrieben.^ 

unser Text ist trotz des hohen Alters der Handschrift ausser- 
ordentlich reich an Abbreviaturen verschiedener Art.» Diese 



* Beispiele: addextris für a dextris 30, 12; q^s (quis) scis für qui sei» 
7, 20, altitudinem maris für altitudine maris 11, 9, lucemas super 
für luoema super 18, 6, agros super für agro super 24, 5. 

2 lieber einem Buchstaben oder über und zwischen zwei Buchstaben 

desselben. 
8 S. hierüber weit. unt. S. 28 Anm. 3. 

* S. hierüber weit. unt. Anm. 8. 

V V 

ß Dies scheint in qa für qua in aqa, aq^ä 8, 11. 34, 7, täq^ä 11, 15, 

y 

loq^ar 13, 3 und eqaliter 37, 18 der Fall zu. sein. 

func li 

ö So func in protius (für profundius) 11, 8« li in humiaueris 22, 23 und 
ra 
ra in sepabo (Correcturen des Schreibers). 

' Beispiele, tÄ<l^Ä 10, 5, persequimii^ 19, 22, arguensüi (Correctur des 
Schreibers) 15, 3, labiorum meorumiJi^o'itii^e 13, 6. — Noch wollen 
wir bemerken, dass wir einmal in pluua einen Buchstaben nicht über,. 

sondern unter dem Worte antreffen. 
8 Abreviirt werden in ihm : l.mit dem Abbreviaturzeichen^a. m 
(terra, saliebfi, eft, illÄ, corä, furorö, spö,J seniorS, nuntiare, septö, 
inuic*, aute, eni, domo, secundu, cü, do; c&po, tftpore, töptatix)nes> 
circüiens, circndederunt, consapsit etc.), b. n, en, on (nO, sumös; germ, lum, 
nom, sem, uelam, tarn, msis, mtiar, fmmtum, fundamtis, uestimenta, 
omnipots; li, fine, ccremauit, csistet, ctradicat etc.), c. r und er (exteres ; 
pat, alit, simiUt, mirabilit, int, propt, supt, tminos, tabnaculum mit "durch 
das 1 von b, hestni, int'imit etc.), d. re, rae (pcem, pparatum, pcipiens, 
depcabar, conphendit etc.), e. it, ut und ud (dix, resurrex, sici ap), 
f. unt [und ent (acceder, aruer, cinxer, compleuef, fuger, requieuef , 
uener, refer [referent], ser, er, s etc.), g. is (nob, uob, uideb, uooab 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 19 



Abbreviaturen werden aber vom Schreiber sehr unregelmässig 
ohne alle Consequenz angebracht, indem er ein Wort bald ab- 
breviirt, bald unabbreviirt lässt, sowie auch zum Theil ein und 
dasselbe Wort bald in der einen, bald in der anderen Weise 
abbreviirt.i Öfter hat er auch (sicher oder aller Wahrschein- 
lichkeit nach) vergessen oder unterlassen das abbreviirte Wort 
mit dem betreffenden Abbreviaturzeichen zu versehen. ^ 



mit " durch das 1 von b), h. uo und ui (qd mit " durcli den oberen 
Theil des 1 von d, qd und qd, aliqd, qdqd [f. qtqt], numqd mit ~ durch 
den oberen Theil des 1 von d), sowie endHch i. autem (aii neben 
aute\ deus, i, o, um (ds, di, dö, dm), dominus, i, o, um (dns, dni. 
diiö, dnm), est (ö), esse (öf»), episcopo (epö), meus, os, um (ms, inm), 
omnis, es (om), omnipotens, omnipotentem (ompts, opts, omptm), 
sancti, sanctorum (sei, scorum), Spiritus, spiritum (sps, spm), uel (ul 
mit " durch den oberen Theil des 1), uero (uö), uestri, uestra, uestram, 
uestrum, uestris, nostra (uri, üra, urä, uräm, uröm, uris, nrä), — 2. mit 
dem Abbreviaturzeichen ; &. us in den Dativ- und Ablativen- 
dungen bus und ibus (dieb;, sororib;, cordib;, omnib;, noctib;, sermonib;, 
ciuitatib;, increpationib;, talib;, iniquitatib;) und b. ue (q;, absq;, adq; 
[f. atq;], itaq;, neq;, unusquisq;, loq; ris 13, 22), — 3. mit dem Ab- 
b re via tions zeichen ' a. wc (absq, usq), b. iis (accepim*, dom' 
[20, 19 ; letztes Wort auf einer Seite]), c. ur (numeref, adficient', mide't, 
uide't, uindimeit', redigent', saluat', purgat', perferat') und endlich 
unt (compleV 36, 11), — 4. mit einem Querstrich durch den 
unteren Theil des I von p per (auch da, wo per nicht Preeposition 
ist, wie in adoperti 24, 8), — 5, mit dem Abbreviaturzeichen 
21 nach r in den Gen.-Pluralendungen orum und arum (eorum, domi- 
norum, minaeorum, iniquorum, piratarum) für um, — 6. mit einem 

i i i i 

über der Zeile geschriebenen i nach q ui (q, qs, qd, numqd, 
i i 1 

qdem, reqae 7, 18, reqescam 13, 13). Auch die Abbreviatur cP für 
pro kommt einmal vor in proximum 16, 21. 

So schreibt er z. B. bald aute oder aü, dns, dix, enl, ö, neq;, nö oder 
n, om, septe, sie, sup mit einem Querstrich durch den unteren Theil 
des I von p, tra oder tra, uö, bald autem, dominus, enim, est, neque, 
non, omnis, Septem, sicut, super terra, uero, und so abbrevürt er 
z. B. autem bald autö, bald aü, non bald nö, bald fi, numquid bald 
numqd mit " durch den oberen Theil des 1 von d, bald numqid und 
omnipotens bald ompts, bald opts. 

So in om f. om (omnes) 38, 7, tens f. tens (tenens) 16, 12, taquam f 
täquam, (tamquam) 20, 8„ prolapsu f. prolapsü (prolapsum) 3, 16, 
conspoctu f. conspectö (conspectum) 16, 20, testamentu f. testamentü 
(testamentum) 31, 1, quescörum f. quescörum (quem sanctorum) 5, 1, 
nouiderunt f. nöuiderunt (non uiderunt) 3, 16, noprobabit f. nöpro- 
babit (non probabit) 8, 20. In einigen Fällen ist es zweifelhaft, ob 

2* 



Digitized by 



Google 



20 C. P. CASPARI. [No. 4. 

Der Text ist nur zu einem kleinen Theil interpungirt. 
Meist fehlt in ihm da, wo wir eins von unseren Interpunktions- 
zeichen setzen, jede Interpunktion. ^ Seihst am Schlüsse ganzer 
Abschnitte ist dies bisweilen der Fall. 2 — Das ohne Vergleich 
häufigste Interpunktionszeichen im Text ist ., der Punkt. Er 
entspricht in ihm nicht einem einzelnen von unseren Interpunk- 
tionszeichen, sondern ihnen allen, bald dem einen, bald dem 
anderen,^ ja er steht in demselben öfter sogar da, wo wir kein 
Interpunktionszeichen setzen und setzen könnnen.* Der Schreiber 
ist aber in der Setzung desselben ganz willkührlich, ohne jegliche 



in einem Wort Auslassung des Abbreviaturzeichens oder ein Schreib- 
oder Textfehler vorliegt (so in fluerit st. floruerit 14, 2, conpiet st. 
concipiet 15, 35, necessitabus st. necessitatibus 30, 25 und iudium st. 
iudicium 36, 6), und in einigen anderen Fällen tritt zu den beiden 
angeführten Möglichkeiten noch ieine''dritte,3 nämlich Ausstossung 
des n und m hinzu (so in respodebo* st. respondebo 13, 22, cobustus 
st. conbustus 16, 16 und pricibibus st. principibus 34, 18). 
So z. B. 1, 19 vor et mit domus,5wo wir unser Komma, am Schluss 
von 3, 5, wo wir unseren Punkt, sehr oft (2, 4. 4, 1. 6, 1. 8, 1. 9, 1 
u. s. w.) nach dixit3und ähnlichen Verben vor directer Bede, wo wir 
unser Kolon, nach Fragen (4, 6. 7, 11 u. s. w.), wo wir unser Frage- 
zeichen, und nach Ausrufungen "(16,^18, den Worten: miseremini mei, 
miseremini mei, o amici in 19,321 und den Worten: utinam possim 
me ipsum interficere^ aut rogare alium, ut faceret mihi hoc in 30, 
24), wo wir Ausrufungszeichen setzen. 

So z. B. am Schluss [von ,1, 12, von C. 4,>on C. 10 (C. 11 enthält 
Zofars erste Eede, die einen von den Abschnitten bildet, in die das 
Buch im Cod. fzerfäUt; s. ob. S. 11 Text und Anm. 3 und S. 12 
Anm. l)'"^und von G. 23. 

So in 8, 16 (humidus est^ante solem. et de putridine eius germen 
eius ascendet), 11, 14 (longe facito illud a te. et iniquitas in domo 
tua non maneat), 12, 5. 6 (praeparatus erat ut succumberet ahis. et 
domus eius ut deuastaretur ab iniquis) und 12, 14 (si cluserit circum 
hominem. quis aperit)]^unserem Komma, so 1, 12. 17. 18 nach dixit 
vor directer Rede unserem Kolon, so 4, 18 Schluss, 5, 6 Schluss, 
12, 3 Schluss und 18, 12 (ueniant ,in angustia famis. ruina enim et 
preta [ei praeparata] est Ringens) unserem Semikolon, so 1, 6 Schluss, 
1, 11 Schluss, 2, 10 Schluss und 2, 11 Schluss unserem Punkt und 
so 1, 10 Schluss, ;3, 11 Schluss, 6, 30 Schluss und 7, 18 Schluss un- 
serem Fragezeichen. 

So in den Worten: qui fugiebant in desertum heri. propter angu- 
stiam et miserias 30, 3, inonorati et abiecti. et egentes omni bono 
30, 5, si potes da mihi responsijm. ad haec 33, 5, aut sicut incedit. 
seuus timor in homines 33, 15 und et ipsa per. circuitu uertitur. in 
cubemaculis ad operanda omnia 37,; 12. — In den Worten: uindi- 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 21 

Consequenz und Begel, verfahren, indem er ihn bald gesetzt hat, 
bald es unterlassen hat ihn zu setzen. Er fehlt an sehr vielen 
Stellen, wo er hätte stehen sollen, und wir ihn erwarten.' Das 
auf ihn folgende Wort beginnt meistens mit einem grossen 
Buchstaben.^ Nicht ganz selten stossen wir doch auch auf 
einen grossen Anfangsbuchstaben, ohne dass der zu ihm gehörige 
Punkt vorangeht.^ In solchen Fällen hat der Schreiber es ver- 
gessen oder unterlassen denselben zu setzen. Der grosse An- 
fangsbuchstab zeigt da an, dass er hätte stehen sollen. — Neben 
dem Punkt erscheint im Text das Interpunktionszeichen ;. Es 
ist bei Weitem seltener als er und kommt nur in den beiden 
ersten Capiteln etwas häufiger vor,* von C. 3 an dagegen bloss 



mietur tamquam uua. acerua (d. i. acerba). ante tempus 15, 33 und 
mißeremini mei. o. amici 19, 21 scheinen die Punkte die Vocale (a. a. 
a und L o. a) auseinander halten zu sollen. 
» S. ob. S. 20 Anm. 1 und Anm. 2. 

2 So in den Worten : alius nuntius uenit, dicens iob. " Filii tui etc. 1, 
18, sit nomen domini l)enedictum. In omnibus his etc. 1, 21. 22, 
iniqui os obstruatur. Beatus autem uir etc. 5, 16, 17, sie nee anima 
mea potest cessare. Fetidas enim uideo escas meas 6, 7, si surrexero 
rursum: quando uesperum. Repleor enim etc., et mihi quoque est 
cor sicut uobis. Sed iustus uir et sine crimine uenit in derisum 7, 4, 
dies emin tenebrarum terrebit eum. Necessitas et tribulatio terrebit 
(tenebit) eum. Sicut dux in prima acie decidet 15, 24 und: deficiant 
filios eins. Bona eius ^1, 19. Einen kleinen Buchstaben nach einem 
Punkt finden wir z. B. in den "Worten: requiesces enim, et non erit 
qui te expugnet. et rogaba(u)nt faciem tuam multi 11, 19, in tempus 
enim certum praeparatus est, ut succumberet aliis. et domus eius, 
ut deuastaretur [ab iniquis 12, 5. 6, in quo molestum tibi erit quia 
respondebis. et ego secundum uos loquar 16, 3, 4, seruum meum 
uocaui, et ipse non respondit. os meum deprecabatur 19, 16, do- 
mo(u)s eorum abundantes. et timor nusquam 21, 9 und: ignorabant 
uiam iustitiae. non ambulauerunt in semitis eius 24, 13. 

3 So in den Worten: non enim prodiet de terra labor, nee de montibus 
germinabit dolor Sed homo in labore nascitur 5, 6. 7, quod et si 
fuero sine crimina(e;, prauus inuenior Si enim et impiae(e) egi etc. 
9, 21 und: scis enim me nihil impiae(e) fecisse Sed quis est qui de 
manibus tuis eripiat 10, 7. 

* Am Schluss von 1, 8. 16. 19. 2, 7, und 2, 11 und in den Worten: 
tamquam una de stultis mulieribus es locuta; Si bona accepimus etc. 
in 2, 10, wo es unserem Punkt, und in den Worten: ecce exter- 
minata est memoria tua; filii et filiae etc., wo es unserem Kolon 
oder Komm?i entspricht. Auch in 1, 1 nach dem Worten: nomine 



Digitized by 



Google 



22 C. P. CASPAHI. [No. 4. 

am Schluss einiger Abschnitte^ und von C. I6.2 — Auch noch 
einem dritten Interpunktionszeichen , begegnen wir an einigen 
Stellen: 12, 16 (apud ipsum imperium et fortitudo, Et disciplina 
et intellegentia), 12, 17 (qui ducit consultores captiuos, ludices 
autem terre in pauorem misit), 12, 19 (qui emittit sacerdotes 
captiuos, Et potentes terre euertit),^ am Schlüsse von C. 31 (31, 
40), wo wir den Punkt oder das Interpunktionszeichen ; erwarten, 
und 35, 11 Schluss (uolatilibus caeli sapientiorem me fecit, Ibi 
clamabunt etc.).* 

2. In Bptreff der Aussprache des Lateinischen im 
Hiobtext ist Folgendes zu bemerken. 

Sowohl e und i als und u werden in demselben sehr 
häufig mit einander vertauscht,^ wodurch nicht ganz selten der 



iob und vor den Worten: erat homo ille und in 2, 10 nach dixit ad 
eam und vor tamquam una de stultis mulieribus begegnet es uns 
wohl. Doch sieht das Interpunktionszeichen an diesen beiden Stellen 
fast wie : aus. 

^ Der Abschnitte in C. 3, 16—17 und C. 26. Am Schlüsse fast (s. ob. 
S. 20 Anm. 2) aller übrigen findet sich der Punkt. 

2 Von C. 16 und den ersten Worten von C. 17. S. Anm. 1 zu C. 17. 

8 Die drei Stellen gehören dem ersten von den kleinen Stücken des 
Textes an, die von der zweiten Hand herrühren (s. ob. S. 16), dem 
Stücke in 12, 8 (ut tibi pisces maris) — 25 (tract abunt tene). Neben 
, treffen wir in diesem Stücke doch auch den Punkt an. 

* Noch sei bemerkt, dass uns an zwei Stellen, 34, 34 f. und 37, 5, 
statt eines von den drei besprochenen Interpunktionszeichen (. ; ,) 
ein viertes^ begegnet (et uir sapiens audiet uerbum meum^ lob 
autem non in sapientia locutus est, — tonabit fortis in uoce sua 
mirabiliter; fecit enim magna). 

^ Beispiele: accederunt 2, 10. 11, omnipotentes 5, 17, deluculo 8, 5, 
8, 5, aures 13, 1, regiones 32, 2, delecta 35, 15. 36, 9, legavit 36, 13, 
indeca 38, 4 f. acciderunt, omnipotentis, diluculo, auris, regionis, de- 
licta, ligauit, indica; sedis 2, 9, sermönis 8. 10. 12, 11, contumiliose 
16, 26, sepiliar 17, 1, erubiscitis 19, 3, temptationis 19, 29, loquilla 
33, 1, tinere 34, 14, fremerit 38, 8 f. sedes, sermones, contumeliose, 
sepeHaf, erubescitis, temptationes, loquela, teuere, fremeret ; — multus 
4, 3, demulientur 4, 9, stultus 5, 3, impius 16, 11, rupore 21, 23, con- 
sulamini 21, 34, cognuscam 23, 5, obuului 38, 9 f. multös, demolientur 
stultos, impios, robore, consolamini, cognoscam, obuolui; con 3, 14, 
loteas 4, 19, inponitum 10, 14 repotetur 13, 5, uultorum 15, 23, domos 
21, 9. 30, 6, commotatio 28, 17, nobis 37, 11 f. cum, luteas, impuni- 
tum, reputetur, uulturum, domus, commutatio, nubes. Öfter hat der 

V 

Schreiber durch übergeschriebenes v o in u corrigiert (quaecomque 

Digitized by VjOOQIC 



1893.] BAS BUCH HIOB. 23 

Schein von Textfehlern entsteht.* Ebenso werden e und ae, ae, 
^, sowie auch e und oe und i und y (y) in ihm mit einander 
vertauscht, e und ae, ae, § ausserordentlich oft.* Auch u für i 
vor einem anderen u finden wir zwei, drei Mal in ihm.' 

Characteristisch für unseren Text ist die ausnehmend 
häufige und zum'Theil sehr auffällige Vertauschung von b mit 
p und p mit b, g mit c und c mit g und d mit t und t mit d.* 



1, 12, nomerati 15, 20, fororem 20, 23, innomerabilia 22, 5, proden- 
tiam 32, 11). 

* So z. B. in concrescet 7, 5, consistet 8, 12, perduoet 9, 5, dices 33, 
9 f. concrescit, consistit, perducit, dicis; tangit 5, 19, loquitur 9, 20, 
restituit 22, 28, dicis 22, 29, perdit 31, 12 f. tanget, loquetur, resti- 
tuet, dices, perdet; — nobis 37, 11 f. nubes. 

^ Beispiele : asine, quingente 1, 3, que 2, 4, tenebre 3, 4, egros 4, 4, bec 5, 27, 
estimaui 30, 1. 19, equaliter .37, 18 f. asinae, quingentae, tenebrae, aegros, 
baec oder bgc, aestimaui, aequaliter; cottidiae 1, 4, faciae 1, 12, 
aciae 15, 24, praeces 17, 2, deuoraet 18, 13, faciaet 22, 17, aeuertit 
24, 22, trabae 28, 18, impiae .34, 8, uulneraetur 36, 14, caelat 38, 2 f. 
cottidie, facie, acie, preces, deuoret, faciet, euertit, trahe, impie, uul- 
neretur, celat; — fedus 5, 23 f. foedus, cepit 13, 15 und ceperit 24, 
23 f. coepit und coeperit, prohemium 27, 1 f. proboemium (prooemium) 
lind coetum 3, 8 f. cetum; — mirmicoleon 4, 11, putiri 20, 17, abisus 
28, 14, clamide, ippocritam, ippocrite 34, 30. 36, 13 f. myrmico- 
leon {jiVQfirjHoUoyv), p(b)utyri, abys(s)us, c(cb)lamyde, (b)ypp(p)ocritam, 
(b)ypp(p)ocrite(ae); — elyfaz 15, 1. 22, 1, styrpe, styrpibus 15, 30. 
31, 8. 28, 9 (30, 7 sturpibus), cybo, cybum 24, 6. 34, 3, Opyr 28, 16 f. 
eLLfaz, stirpe, stirpibus, cibo, cibum, opbir. 

^ In mensuum 3, 6. 21, 21 und ossuiim 33, 19. Vgl. über mensuum 
und ossuum Neue,' Formenlebre der lat. Spr. I 259 f. und .349. 

^ Wir begegnen in ibm teneprescant§3, 9, lapia 8, 21, obproprio 10, 15 
und 31, 30, suplime 11, 8, compuret 15, 34, coipe 18, 2, colupri 20, 
16, putiri und putirum 20, 17 und 29, 6, opoediemus 21, 15, rupore 21, 23, 
aputatur 23, 6, propauit 23, 10, pracbium 26, 2, supter 28, 5, erupui 
31, .34, tripuat 31, 35, Paracbibel 32, 2. 6 und inopedientes .36, 12 f. 
tenebrescant, labia, obprobrio, sublime, comburet, co(b)ibe, oboediemus, 
ru(o)bore, abutatur, probauit, bracbium, subter, erubui, tribuat, Bara- 
chibel und inobedientes, und umgekebrt benetrauit 4, 5, labidibus 
5, 23, sabor 6, 6, pubiUum 6, 27, obstubefacis 7, 14, ob'vimum 13, 9, 
erubisti 15, 13, probe 17, 12, abut 19, 4, labilli 21, 33, stibula 24, 24, obsti- 
buerunt 26, 11. 32, 15, labides 28, 6, tbobatium 28, 19, percibe 33, 1, 
pricibibus und princibibus 34, 18 f., obstubiscit 36, 28 und stebitum 
37, 2 f. penetrauit, lapidibus, sapor, pupillum, obstupefacis, Optimum, 
erupisti, prope, apud, lapilli, stipula, obstipuerunt, lapides, topazium, 
percipe, principibus, obstupiscit und st(r)epitum; — iuca 1, 3. 14, 
co9.culasti 10, 10, calicosam 10, 21, detecat ^0, 27, calico 23, 17. 27, 20, 



Digitized by 



Google 



24 G. P. CASPA&I. [No. 4. 

Sie erinnert lebhaft an die Vertauschang derselben Consonanten 
im Munde der heutigen Sachsen und zeugt dafür, dass der 
Schreiber jedenfalls ein Germane und nicht etwa ein Iroscote 
gewesen ist. Einige Male hat er übrigens das falsche p und b 
in das richtige b und p und ein Mal das falsche t in das rich- 
tige d corrigiert.^ 

Neben der soeben besprochenen Vertauschung tritt im Text 
auch die von b mit u (v) und u (v). mit b, und von u (v) mit f 
auf, insbesondere die erstere.* Beide rufen gleich der Ver- 



tecumen 24, 8, adrocanttim 28, 8, cuttori 29, 10, oauisi sunt 29, 22, 
inniorata 30, 30, cauisus 31, 29, curtore * 33,- 2, custabit 34, 3, com- 
puncuntur 36,* 25, fricus 37, 9, cubemaculis 37,^12 und procredi 38,. 
8 f. iuga, coagulasti, caligosam, detegat, caligo, tegumen, adr(rr)o- 
gant^ijum, guttori, gauisi sunt, innigrata, gauisus, guttore, gustabit,. 
compunguntur, frigus, gubemaculis und progredi, und umgekehrt 
pagata 5, 23, uagate 6, 28, drago 7, 12, ortiga 31, 40 und emarguit 
33, 19 f. pacata(e), uacate, draco, o(u)rtica und emarcuit; — timitti» 
7, 19. 9, 28, tegluttierit 8, 18, tuplex 11, 6, sorte 11, 15. 14, 4, exci- 
tatur 14, 7, tenuo 14, 14, tentibus 16, 9. 19, 20, abut 19, 4, te 19, 22, 
autaciam 17, 9, timisisti 22, 9, temulita 22, 20, 24, 24. 32, 2, letat 20, 
26, timittam 27, 6 und tabis 35, 7 f. dimittis, degluttierit, duplex, 
sorde, excidatur, denuo, dentibus, apud, de, le(ae)dat, dimisisti, de- 
mu(o)lita, dimittam und dabis, und umgekehrt capad 2, 7. 12. 29, 3, 
ad 2, 10. 19, 18, adque 8, 14. 14, 8. 13. 19, 15. 21, 13. 30, 24, dormenta 
10, 17, quodquod 12, 6, quod 13, 23, arguat de os tuum 15, 6, dere- 
brabor 16, 6, sumad 17, 9, detigerit 20, 6, dua 22, 27, quando 25, 6, 
uelud 27, 16, induiti 29, 21, detigi 31, 7, cadad 33, 18, dabescant 33, 
21, nosmedipsos 34, 4, nuntiared 36, 33 und decum 38, 12 f. caput, 
at, atque, tormenta, quotquot, quot, arguat te os tuum, terebrabor, 
sumat, tetigerit, tua, Iquanto, uelut, intuiti, tetigi, cadat, tabescant, 
nosmetipsos, nuntiaret und tecum. 

In apundantes 21, 9, preuis 11, 3, labide 31, 24, Auripus 33, 31, sorte 
9, 31. In preuis, labide und Auripus hat er ausserdem den falschen 
Consonanten durch zwei Punkte cassiert (pjeuis, lab'ide, auripus . 
Wir finden in ihm clamauit 6, 5, degerminauit 8, 19, auortit 21, 10, 
considerauit 33, 14, orauit und intrauit 33, 26, increpauit 33, 27, dis- 
si(e)minauit 37, 11, repleuitur 8, 21, impleuit 33, 24, uua acerua 15, 
33 f. clamabit, degerminabit, abortit (st. abortat), considerabit, reno- 
uabit, orabit, intrabit, increpabit, dis8i(e)minabit, replebitur, implebifc 
und uua acerba und umgekehrt turbabit 19, 6, perturbabit 23, 16, festi- 
nabit 31, 5, c(g)ustabit 34, 3 f. turbauit, perturbauit, festinauit, c(g)u- 
stauit; -— ferax 2, 3, fetuste(ae) 21, 11, finxerunt 30, 12 f. uerax, ue- 
tuste(ae), vinxerunt, — In Opyr f. Ophir 28, 16 liegt eine Ver- 
tauschung von ph mit p vor; vieUeicht auch in pacies f. facies 7, 
18 eine von f mit p. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 25 

tauschuDg von i mit e und e mit i und von o mit u und u mit 
den Schein von Textfehlern hervor. 

Wenn im Text ti vor Vocalen (a, o, u, e) häufig ei und 
umgekehrt ei (einmal auch zi) vor solchen häufig ti geschrieben 
ist,^ so beruht dies darauf, dass beide, ti und ci, zur Zeit, als 
er, und da, wo er entstand, wie zi ausgesprochen wurden. 

Der Hauchlaut h wird im demselben oft abgestossen, und 
zwar sowohl iu der Mitte als im Anfang der Wörter.^ Aber 
ebenso oft tritt er in ihm zu Vocalen, zu denen er nicht gehört, 
hinzu, und das gleichfalls nicht nur im Anfang, sondern auch in 
der Mitte der Wörter.^ 

Hie und da begegnen wir in unserem Text Abstossung des 
t der Endung der dritten Person Plur. der Verba, unt> Sichere 
Beispiele von Abstossung des m am Schluss der Wörter liegen 
dagegen in demselben nicht vor.^ 



' ti ist vor Vocalen ci geschrieben in innocencia 2, 3, erudicionem 20, 

3. 32, 7, maUcia 20, 12, causaciones 23, 5, plantaciones 24, 18, spiracio 

27, 3, commutacione 28, 15, prefacionem 29, 1, saciemur 31, 31, precio 

31, 39 mid inspiracio 33, 4, — ci und zi vor Vocalen ti in ferr(r)o- 

tientes 5, 22, glatia(e)8 6, 17, ueratium 8, 21, iuditio 13, 6. 34, 5. 35, 

1, mendatium 16, 8. 24, 25, fatiae(e) 18, 17, aditiam 34, 32 und tho- 

batium (f. topazium) 28, 19. — Ob presepe tibus (presepetibus) f. pre- 

sepe cibus 6, 5, sulti f. sulci 31, 38 und Butites f. Buzites oder Bu- 

cites 32, 2 (32, 6 Bucitis) auf einer Vertauschung von ci, zi mit ti 

oder einem Schreibfehler beruht, ist zweifelhaft. 

r 

2 So in ostes 1, 15, orum (nihilorum, nihil orum) 4, 12, orro, orruerunt 4, 14 
f., erba, erbarum 5, 25. 8, 12. 30, 4, abitabitur, abitet, abitabam, abita- 
cuHs 18, 4. 15. 29, 25. 20, 25, ilaritate 22, 26, ereditas 31, 2, umeri, 
umerus, umeros 31, 20, 22. 36, ospis 31, 32, ordeo 31, 40, ippo(hypo)- 
critam, ippocrite(ae) 34, 39. 36, 13, ora 36, 28; exauriatur 5, 6, sub- 
traitis, detraitis, protraet 13, 9. 19, 3. 20, 15, coip(b;e 18, 2, inonorati 
30, 5. 

3 So in habundauerun(t), habundarent, habundantia 3, 18. 29, 5. 6, 
honer(i) 7, 20, habüt 14, 10. 20, helate 15, 20, hab 25, 2; prohelio 5, 
20, abhominabilis, abhominati 15, 16. 19, 19. 30, 10, nüulhominus 16, 
6 (13, 10 nihhominus), prohemium 27, 1, Parachihel 32, 2. 6. 

* So in habundauerun 3, 18, parauerum(n) 15, 28, cognouerun 19, 13, 
sun 21, 24. 27, 11, sciun 36, 28. — Ob t auch in es 18, 21 (et hie es 
locus) abgestossen ist, oder ob dort ein Schreibfehler vorliegt, will 
ich dahingestellt sein lassen. In cognoui f cognouit 38, 12 haben 
wir einen durch das vorangehende constitui herbeigeführten Fehler. 

ö In prolapsu 3, 16, conspectu 16, 20, testamentu 31, 1 und que scörum 
(quescörum) ist aller Wahrscheinlichkeit nach nur das Abbreviatur- 



Digitized by 



Google 



26 C. P. CASPAEl. [No 4. 

Bisweilen ist in ihm ein einfacher Consonant verdoppelt, 
bisweilen umgekehrt ein doppelter vereinfacht.* 

Zwischen ii und ie ist einige Male zur Vermeidung des 
Hiatus ein g eingeschoben;^ ii ist ein paarmal in i zusammen- 
gezogen;^ in ie ist einmal i zu g verhärtet,^ und ein paarmal 



zeichen ausgelassen (s. ob. S. 19 Anm. 2). Inuice st. inuicem in 
ab inuice 4, 11 ist wohl durch ab herbeigeführt. Ante conspectu 16, 
20 f. ante conspectum, ad morte 13, 21 f. ad mortem- und per cir- 
cuitu 37, 12 f. per circuitum können auch An tiptosen sein (vgl. die 
Antiptose in domino f. in dominum 2, 9) oder ihren Grrund in Weg- 
lassung von " haben. Mouere f. mouerem in labia mouere 16, 5 
dürfte nur auf einem Schreibfehler beruhen. Endlich in anima meam 
f. in animam meam 33, 28 ist das m von animam und das von meam 
höchst wahrscheinlich durch ein m ausgedruckt (s. ob. S. 17 Anm. 6 . — 

r 
Ob in orro (das r am Schluss nachträgliche Correctur des Schreibers) 

und tremo 4, 14 Abstossung von r oder ein Schreibfehler vorliegt, 
ist .nicht ganz klar. In supe f. super 15, 29 ist, wie kaum zu be- 
zweifeln, das Letztere der Fall. Der Text hat sonst überall super. 
Was respodebo 13, 22, cobustus 16, 16 und pricibibus 34, 18 betrifft, 
so können in diesen Wörtern n und m zwar ausgestossen sein ; aber 
neben dieser Möglichkeit stehen doch noch eine zweite und dritte : 
Weglassung des Abbreviaturzeichens und ein Schreibfehler (vgl. 
ob. S. 19 Anm. 2). Dagegen haben wir in postratione f. prostratione 
16, 14 concidit f. conscidit 1, 20, cognocet f. cognoscet 7, 10 und 
dicede f. discedo 21, 14 wohl Auswerfung von r und s anzunehmen, 
während stebitum f. strepitum 37, 2 und fumentum f. frumentum 
37, 11 wahrscheinlich nur Schreibfehler sind. Sicher ist s ausge- 
worfen in exurrexi f. exsurrexi 4, 16, expectans, expectaui f. exspec- 
tans, exspectaui 7, 2 f, expoliaberis f. e;xspoliaberis 11, 15 und ex- 
tincta f. exstincta 16, 15; hingegen ist eg umgekehrt eingefügt in 
exsuit f. exuit 19, 9 und exsiet f. exigit 34, 33. 

Das Erstere ist der Fall in cottidiae(e), cottidiani 1, 3. 7, 1, comme- 
debant, commedunt, commedi 1, 13. 18. 31, 17, ferrot(c)ientes 5, 22, 
loquella, loquilla 7, 6. 17, 6. 33, 1, uellit 9, 3, apperuit 27, 19, querel- 
lam 33, 10, multittudo 33, 19, ippocritam, ippocrite(ae) 34, 30. 36, 13 
und vielleicht auch in repelli f. repuli 7, 15 und proferretis f. pro- 
fertis 13, 7, das Letijtere in sagite 6, 4, confesione 8, 21, consumatis, 
consumata, consumationem 14, 14. 19, 27. 26, 10, sapiri 28, 6, comen- 
dauit 28, 23, cesuerunt f. cessauerunt 32, 1, abisus, abysus 28, 14. 
36, 16. 

In impigissime f. impiissime 34, 18, esurigentium f. esurientium 24, 
10 und introigerunt f. introierunt 37, 8. 

In perit f. periit 4, 11 und abit f. abiit 19, 10. Vgl. Neue, a. a. 
0. II, 522. 
In pergebat f. periebat 30, 2. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 27 

ist umgekehrt ige in ie erweicht.^ Auch ein Paar Beispiele von 
Einschiebung eines Vocals kommen vor.^ 

II. In kritischer Beziehung. 

Was den Hiobtext im Cod. Sangall. in kritischer Beziehung 
betrifft, so ist zuvörderst zu bemerken, dass die Asterisken und 
Obelen, welche Hieronymüs aus dem hexaplarischen Text des 
Origenes, nach dem er das Buch übersetzte (s. Hier., Ep. CVI. 
Ad Sunniam et Fretelam, n. 2), herübergenommen hat, und die 
in den beiden anderen Handschriften, in denen uns seine Ueber- 
setzung desselben aus dem Griechischen noch vorliegt, dem Cod. | 
Bodlejanus und dem Cod. Turonensis, beibehalten sind, in ihm 
nicht angetroffen werden, was, wie nicht zu bezweifeln, auch in 
dem mit ihm parallelen Cod. (s. ob. S. 14) der Fall gewesen ist. 
In den Kreisen, in denen die beiden Sanct Gallener Hand- 
schriften entstanden sind, oder in denen, welchen ihre Vorlage 
oder ihre mittelbare Quelle angehört hat, hatte man weder 
Interesse an jenen kritischen Zeichen, noch das rechte Verständ- 
niss für sie. Man fand sie beschwerlich und verwirrend, sowie 
für den praktischen Zweck, zu dem man das Buch las, unnöthig. 
Aus ähnlichen Gründen wurden sie ja auch in den Abschriften 
von Origenes's hexaplarischem Text des griechischen Originals 
selber bald vielfach ausgelassen und wird in Augustins „Anno- 
tatiüues in lobum", in welcher Schrift der Hiob nach Hiero- 
nymus^s Uebersetzung der alexandrinischen Versiim ausgelegt 
ist, nirgends auf sie Rücksicht genommen. 

Demnächst drängt sich unseren Text in der angeführten 
Beziehung betreffend die Wahrnehmung auf, dass derselbe — 
auch nach Abzug der nicht wenigen Fälle, worin nur eigen- 
thümliche Schreibung oder Aussprache vorliegen^ — an einer 



1 In abierunt f. abigerunt 24, 3 und in exsiet f. exsiget (exigit) 34, 33. 

2 ageressus f. agressus 30, 21 (s. doch, die Anm. z. Worte) und strui- 
thionum f. strutliionum 30, 29. In proecisti f. proiecisti 30, 22 ist 
dagegen ein Vocal, i, ausgeworfen. 

3 S. ob. S. 17 Text und Anm. 5 und Anm. 6, S. 18 Anm. 1, S. 22 
Text und Anm. 5, S. 23 Text und Anm. 1 und S. 24 Text und 
Anm. 2. 



Digitized by 



Google 



28 C. P. CASPAKI. [No. 4. 

Unzahl nicht nur von Schreibversehen, sondern auch von Fehlern 
verschiedenster Art leidet,^ indem er von des Lateinischen wenig 
kundigen und dazu sehr flüchtigen und nachlässigen Abschreibern' 
herrührt.^ Trotz seiner ausserordentlich vielen Fehler, von denen 



* Ich will von denselben nur die Auslassungen (ganzer Sätze oder 
mehrerer oder zweier Wörter oder einesJWortes oder eines^Theiles eines 
Wortes) und Wiederholungen (zweier Wörter oder eines Wortes 
oder eines Theiles eines solchen) anführen, hinsichtlich aller übrigen 
auf den unten abgedruckten Text und die Anmerkungen zu ihm ver- 
weisend. — Es ist in unserem Text ausgelassen 1, 5 Schluss und 1, 6 AnfJ 
diebus. factum est autemillis (per Homoeoteleuton; 5. — sie faciebat 
lob Omnibus diöbus. factum est autem illis diebus), 2, 9 uxor 
sua, 2, 12 in caelum, 3,9 ra noctis (side iUius st. sidera noctis illius), 
4, 20. 15, 22 und 22, 23 a, 5, 9 in (uestigabilia st. inuestigabiUa), 7, 
11 loquar, 7, 13 ad, 8, 5 precare, 8, 22. 15, 9. 17, 1. 21, 10 und 27, 19 
non und 20, 18 non est, 9, 16. 18, 2 und 23, 13 et, 10, 1 in uita mea, 
10, 14 autem, 10, 17 in, 16, 7 dolor, 17, 2 adhibe (bo st. adhibebo), 
18, 10 et captio eius in semitis (Aug. semita), 18, 19 sit, 19, 3 fecit, 
20, 17 cturam (mul st. mulcturam), 20, 29 eius, 22, 18 ipse, 24, 7 
dormire, 27, 5 Schluss und 27, 6 Anf. meam a me iustitiam (per Ho- 
moeoteleuton; nee separabo innocentiam meam a me. iustitiam 
meam tenebo\ 27, 22 enim, 29, 11 me et oculus uidens me decli- 
nauit, 29, 16 iudicium, 31, 25 in innumerabilibus posui, 32, 15 (grösster 
Theil) und 16 non responderunt ultra, difecerunt ab eis sermones. 
quia ergo expectaui, et non sunt locuti, et steterunt et (per Homoeo- 
teleuton; non responderunt ultra, defecerunt — et steterunt 
et non responderunt ultra\ 33,6 ex, 33, 23 !li (ange st. angeli), 
34, 16 uocem und meorum, 34, 17 ma (los st. malos), 34, 32 me, 34, 
35 sunt, 35, 7 si,^ 35, 15 cognomt und 37, 20. faciam. — Wiederholt 
ist im Texte 2, 12 und 5, 19 non, 5, 19 a morte (aus dem a morte 
in 5, 20 heraufgekommen), 7, 1 ut (ututrumne\ 9, 23 nequa (nequa 
nequam), 9, 25 qur (qur Cursore), 14, 8 iterum laus V. 7 eingedrungen), 
15, 15 natus, 15, 25 et (aus dem unmittelbar Vorangehenden ein- 
gedrungen), 18, 13 eius matura, 18, 14 eius, 19, 15 me imd 36, 4 inte 
(inte intellegis}. 

* Wir sagen Abschreibern, denn er ist, wie wir ob S. 16 gesehen 
haben, das Werk zweier Hände, einer, von der fast der ganze her- 
rührt, und einer, von der einzelne kleine Stücke herstammen. 

8 Manche Fehler werden sich übrigens natürlich schon in dem Exem- 
plar vorgefunden haben, aus welchem er stammt, und ein Theil von 
diesen wird noch weiter in der Zeit zurückgehen. Einer und der 
andere Fehler ist nachweislich sogar uralt. S. weit. unt. 

Noch wollen wir bemerken, dass der Abschreiber eine nicht 
ganz geringe Anzahl von Schreibversehen und Fehlem selber corri- 
giert hat. Wir geben hier einen nach der Art der Fehler und der 
Weise, in der er sie corrigiert hat, geordneten Ueberblick über diese 
Correcturen. 1. Correcturen durch Ueberschreibung eines ausgelas- 



Digitized by 



Google 



1898.] DAS BUCH moB. 29 

sich übrigens nicht wenige schon ohne und noch viel mehrere 
mittelst Vergleichung der Texte der beiden anderen Handschriften 



senen Buchstaben oder einer ausgelassenen Silbe oder eines ausge- 

n r t 

lassenen Wortes (vgl. ob. S. 18): contigerut, 1, 22, orro 4, 14, teglutierit 

a i i fanc i 

7, 18, accipit 7, 20, urgam 8, 34, andre 11, 2, protius 11, 8, habusti 

i i g i 

14, 13, audme 15, 7, sangunem 17, 18, expunatus, 17, 7, qua 19, 25, 

n 1 li n ra 

maneat 20, 26, incupabilis 22, 19, humiaueris 22, 23, no 24, 21, sepabo 

i me ne c 

27, 5, iudico 29, 14, considerauerunt 30, 20, non 31, 15, absondi 31,33, 
i n n 

at 32, 6, fuerit 36, 9, adita 37, 4. Einmal, in pluua, ist der ausge- 

i 

lassene Buchstab unter die Zeile geschrieben, und in einigen Wör- 
tern (s. dieselben ob. S. 22 Anm. 5) ist die Vertauschung von u mit 
o in der Aussprache durch über o gesetztes v corrigiert. 2. Oorrec- 
turen durch Ueberschreibung eines ausgelassenen Buchstaben mit 
einem Punkt vor ihm und einem Punkt an der Stelle, wo er aus- 
gelassen ist, oder eines ausgelassenen Wortes bloss mit einem Punkt 

.m 
an der Stelle, wo der Schreiber es ausgelassen hat (ani. aduertisti 

in, 
2, 3, arguens. 15,3). 3. Correcturen durch Cassierung eines irrig 
hinzugefügten Buchstabens mittelst eines Punktes über oder 
eines Punktes über und eines Punktes unter demselben oder 
zweier Punkte über und zweier unter ihm (loquentes 1, 
17, est 7, 21. 13,27 und 15, 7,[rogabamt 19, 17, 6 28, 20, adaiecit 29, 1 
peditio 29, 13, dedit 31, 17, sciant 37, 7; leonums 4, 11. consecutuss 
7, 2; impiee 10, 15, leoe 10, 16) und Correcturen durch. Cassierung 
eines irrig wiederholten Wortes oder Worttheils mittelst eines Punktes 
oder zweier Punkte oder mehrerer irrig wiederholten Wörter mit- 
telst einer Beihe von Punkten darüber (mea 23, 2, plaudet et 27, 
23; et per somnia 7, 14). 4. Correcturen durch Cassierung eines 
falschen Buchstabens mittelst Setzung des rechten über und eines 

t 
Punktes unter oder über denselben (soluente, d. i. soluet te, 5, 21, 
a es.* 

eos 11, 23, sapientiorum 35, 11, quid 35, 3) oder auch bloss mittelst 
Setzung eines Punktes über ihn (criminä f. crimine 8, 21, mulierös f. 
mulieris 24, 21). Hieher gehören auch die beiden Correcturen pu- 
pillomrum (Cassierung von m und ~" durch den Punkt neben diesem) 
24, 3 und iustüs (Cassierung von ~ durch den Punkt darüber). 5. 
Zu allen diesen Correcturen des Abschreibers kommen noch die ob. 
S. 24 Anm. 1 besprochenen. — Correcturen von fremder, späterer Hand 

finden sich im Text nur in C. 28 an drei Stellen 1^28, 6 aggeres 

(falsche Correctur), 28, 16 uro (unnöthige Correctur; s. die Anm. z. 

a 

St.) und 28, 19 compotur. 
ta 



Digitized by 



Google 



30 C. P. CASPABI. [Nö. 4 

und der Gitate in Augustins ^Annotationes in lobum", sowie 
auch des griechischen Originals und der hexaplarisch-syrischeu 
Uebersetzung mit Leichtigkeit erkennen und berichtigen lassen — , 
trotz seiner ausserordentlich vielen Fehler hat er, wie wir weiter 
unten zeigen werden, an zahlreichen Stellen das richtige be- 
wahrt, zum Theil allein, und ist er daher von nicht geringer 
Bedeutung für die Herstellung des Textes der in Rede stehenden 
Uebersetzung, was sich von einer Handschrift so hohen Alters, 
wie der Cod. Sangallensis, ja auch schon von vornherein er- 
warten lässt. 

Suchen wir ferner das Verhältniss zu bestimmen, in dem 
unser St. Gallener Text zu den beiden anderen Texten, dem im 
Cod. Bodlej. und dem im Cod. Turon., steht, und vergleichen wir 
zu dem Ende die drei Texte mit einander, so zeigt es sich bald^ 
dass die beiden letzteren Texte mit einander ungleich verwandter 
sind, als es der erstere mit ihnen ist. 

Der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. haben eine nicht 
ganz geringe Anzahl von Auslassungen eines oder mehrerer 
Wörter oder eines ganzen Satzes, einen und den anderen Zus^atz 
und eine grosse Menge von zum Theil recht aufflllligen Wort- 
fehlern mit einander gemein. 

In 1, 19 vermissen wir in beiden nach subito spirüus magnus 
irruit a ieserto et tetigit quaiuor angudos domus et mit die Worte 
domus (et mit -.domus) super liberos tuos, et mortui sunt, in 2, 9 
zwischen Ucee eocpecto und paruo die Worte adhuc tempore und 
zwischen et und öberrans das Wort ego {et ego, öberrans), in 3, 
22 nach et gaudio afficiuntur die Worte si impetrent, in 7, 20 vor 
ego peccaui das Wort si, in 21, 10 zwischen et mittunt sicut und 
infantes suos das Wort oues {et mittunt sicut oues infantes suos), 
in 22, 14 vor non uidebilur das Wort et, in 26, 10 nach usque 
ad consummationem luds die Worte cum tenchis, in 27, 12 zwischen 
quia und uana loquimini das Wort uane (quia uane uana h- 
quimini), in 30, 1 nach nunc monent me minores, tempore, quonmi 
spemebam parentes die Worte quos non aestimaui similes esse 
canibu^s gregum mearum, in 33, 13 nach iudicium das Wort 
meum, in 33, 23 vor angeli mortiferi das Wort miUe, in 34, 15 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 31 

zwischen unde und fonnatus est das Wort et {unde et farmattis 
est), in 36, 21 zwischen in eis und iudicabit das Wort enim (in 
eis enim iudicabü) und in 38, 6 nach qui misit lapidem angu- 
larem die Worte super eam. 

In beiden Codd. ist 2, 12 zu spargenies das Wort singuli 
(spargenfes singuli puluerem) durch Einfluss des Vorangehenden 
sdndentes singuli uestimenta stca, in 21, 19 zu defidant filii eins 
das Wort deus (deus, defidant etc.) und in 26, 7 zu suspendens 
terram super nihilum die Glosse in aerem hinzugefügt,^ und in 
26, 11 zwischen columnae und caeli durch Einfluss des Voran- 
gehenden fisque ad consummationem luds das Wort luds einge- 
schoben (colummie luds caeli). 

In beiden Codd. steht in 1, 20 proddens in terram (lob) 
orauit st. adorauit, 2, 9 tempore uero muUo iniecto st. in- 
teriecto, ebds. qui me nunc agunt st. angunt 2, 11 Et audie- 
runi tres amid das omnia mala, quae accederunt ei, conuenerunt 
(Cod. Bodlej. conueneruntque) st. Ut autem audierunt — , con- 
uenerunt, 2,13 uulnera eins atrocia et magnum dolorem ualde 
st. uulnus dus atrox et magnum ualde^ 3, 2 in qua dictum 
est st. inqua dixerunt, 3,4 nee inueniat eam st. nee ueniat 
in eam, 3, 13 nunc itaque dormiens quiescerem st. nunc ufique 
etc.j 3, 14 qui gloriabantur in malis st. qui gloriahantur in gla- 
diis, 3, 21 non contigit Ulis st. non contingit Ulis, 3, 24 ge- 
mitus ad dominum st. gemitus adest, 4, 6 dmplidtas uitae 
st. dmplidtas uiae, 4, 10 gladius draconum st. gaudium dra- 
conum, b, 4 ante ianuas impiorum st. ante ianuas infirmorum 
(infimorum?), 5, 11 infirmos st. infimos, ebds. impeditos 
st. perditos, b, 16 iniquus öbstruatur st. iniqui os öbstruatur, 
5, 18 dolorem fadt st. dolore facü, 5, 20 de manu inferni 
st. de manu ferri, b, 21 ^leque timebis, neque superuenient mala 
8t. neque iimebis quae superuenient mala, 6, 2 sermones meos 
ponat in statera st. dolores meos ponat in statera, 7, 8 nonne 
cognoscet st. non me cognoscet, 8, 13 nouisdma hominum st. 
nouisdma omnium, 9,28 neque homines st. nequam homines, 



1 In Augustins „Annotationes in lobum** erscheint in aerem mls solche. 

/Google 



Digitized by ^ 



32 c. p. CASPABi. [No. 4. 

9, 31 in sorde me tinxit st. in sorde me tinxisti, 10, 8 fe- 
cerunt me et finxerunt me st finxerunt me et fecerunt, 

10, 20 attere me st. patere me, 11, 9 longior a spatio uel 
aliitudine maris st. latitudine maris, 11, 12 nutat st. 
natatj 12, 4 uenit ad rismm st. uenit in derisum, 12, 8 et 
narra terrae st. enarra terrae^ 15, 20 omnis uita impii in^ 
solitudine est st. in sollicitudine est, 15, 32 germen eius 
non uidebit (Cod. Turon. uidebitur, weitere Abweichung) st. 
germen eius non uirebit, 16, 6 non deleho uuJnere (Cod. Tur. 
uulnerä) st. non dolebo uulnere, 16, 10 percussit me ingens 
St. in genis, 16, IS terra ne [operiat (Cod. Bodlej. nee pe- 
reatj weitere Corruption) st. terra ne operias, 17, 8 iustus 
atitem super inimicum consürgat %t. iustus auiem super ini- 
quum consürgat, 18, 7 capiant infirmi subsiantiam eius st. 
capiant infimi substantiam eius, 18, 10 absconditus est super 
terram funiculus eius st. absconditus est in terra funiculus 
eius, 18, 18 et pellatur de lumine in tenebras st. expellatnr 
de lumine in tenebras, 19, 12 circumdederunt st. circum- 
seder unt, 20, 10 fiUos eius \disperdat impius st. disper- 
dant infimi, 20, 16 furorem draconum mulcebit st. mul- 
gebit, 20, 18 quae egerunt ut durum quid st. quae erunt ut 
durum quid, 20, 23 pluit super eum dolorem st. dolores, 21, 
10 et mittunt st. emittunt, 21, 16 errant autem in manibus 
eorum bona st. erant enim etc., 24, 12 de domibus ui (Cod. 
Bodlej.' M im) eiciebantur st. de domibus suis eiciebantur, ebds. 
anima uero paruulorum in gemiHu ualde st. ingemuit ualde, 
26, 8 non est^(est fehlt im Cod. Bodlej.) ab eo st. sub eo, 27, 8 
si forte soluatur st. sl forte salvatur (oder saluetur), 28, 3 
lapis tenebrae et umbrae mortis ^t, umbra mortis, 28, 4 firmati 
sunt ab hominibus st. inff^rm\ati etc., 28, 5 super eam uersus 
est quasi ignis st. subter etc., 28, 6 et aurum eius agger 
est (Cod. Bodlej. aggere, was wohl agger e, est zu lesen ist) 
st. et aggeres (wohl agger es f. est) aurum ei, 28, 18 et 
trahes sapientiam st. et trahe sapientiam, 28, 24 omne, quod 
est sub caelo perfecit st perspi\cit, 29,2 dominus st. deus, 
29, 7 cum exirem mätutinis st. matutinus, 29, 12 cui non 



Digitized by 



Google 



93 1 DAS BUCH fliOB. 8ä 

erat adiutorium st. adiutor, 30, Spropkr angustias st.propter 
angustiamj 30, 5, inhonorati et subiecti st. inhonorati et abiectiy 
30, 11 aperiens enim pharetram suam affixit me st. afflixit 
me, 31, 7 si defluxit pes mens de uia st. si deflexit etc, 32, 
22 me tineae edant st. edent, 33, 15 per somnum st. j)er 50m- 
nium, 33, 27 castigaui etpeccaui st. castigauit, utpeccaui, 34, 8 
we^we ommno j)ar cew5 eorum, quifaciehant iniquitatem st. wögwe wero 
particeps eorum etc, 34, 13 gwts e.v/, qui reficit orhem sub caelo? 
st. quis est qui feci t eic? 34, 16 qnod si non es commotus st. com- 
monitus, 35, 14 eos qui faciunt iustitiam st iniustitiam, 
36, 16 äbyssus effusi subter eam st. dbyssus effusio subter eam, 
36, 20 noli extollere per noctem st. noli extrahere per noctem, 
36, 23 quis est qui dicat: egit inique? st. egit iniqua, 36, 29 
aeqite ad tabernaculum extendit eam st. aeque ut tabemaculum 
etCj 36, 30 ecce effundit super eum lucem suam st. ecce dif- 
fundit super omnia lucem suam, 37, 7 m manu omnis hominis 
Signatur st. signat, 37, 9 et de promptuariis frigus st. et de 
promontoriis frigus, 37, 11 et frumentum irrigauit nubibus st. 
nubes, 37, 17 tua uero stola eä ualida st. calida. 

Von allen diesen dem Cod. Bodlej. und dem Cod. Turon. 
gemeinsamen Auslassungen, Zusätzen und Wortfehlern, zu wel- 
chen letzteren noch eine bedeutende Anzahl in dem Voran- 
gehenden nicht angeführter hinzukommt, findet sich im Cod. 
Sangall. Nichts; er hat hier fast überall das Richtige, 
während umgekehrt von seinen vielen Auslassungen, 
sowie von den in ihm vorkommenden Wiederholungen,^ 
auch nicht eine, und von seinen ausserordentlich zahl- 
reichen Wortfehlern verhältnissmässig nur sehr wenige 
in ihnen angetroffen werden. Um diese anzuführen: In,9, 
13 heisst es in allen drei Codd.: ab ipso subdita (Cod. Bodlej. 
condita) sunt caetera sub caelo st. cete sub caelo (LXX x^ri; 
ra vTt ovqavov, der hexaplar. Syr. K^'Oti^ ]D nPin^ KflKä). Ein 
alter Abschreiber, dem cete unverständlich war, meinte, es sei 
ein Schreibfehler für oder eine Verkürzung von ce^em, Vas ihm 



1 S. dieselben ob. S. 28 Anm. 1. 
Vid.-Selsk. Porh. 1893. No. 4. 3 

/Google 



Digitized by ' 



34 C. ^, CA'ÖPAEt. [No. 4. 

der Zusammenhang nahe zu legen schien, und setzte dahei* dies 
an seine Stelle. In 16, 13 haben alle drei Codd.: circtmdedenmt 
me (in Cod. Bodlej. und Cod. Turon. fehlt me), lanceas emit- 
tenes in renes meos st. circumdedenmt me lanceis^ emiitentes 
in renes meos (LXX loy%ai^^ der hexaplar. Syr. KHCn^). Ein 
alter Abschreiber fand es passender lanceas mit emiitentes als 
dessen Object zu verbinden als mit drctimdedenmt me, bei wel- 
cher Verbindung emiitentes ohne Object- war, und veränderte 
daher den Ablativ in den Accusativ. In 24,. 17 haben alle drei 
Codd. quia (Cod. Sangall. qita) simul eis manei (Cod. Sangall. 
manet eis) ttmhra moriis st. quia simul eis mane (LXX ro Ttgul, 
der hexaplar. Syr. K^Ö2) umbra moriis. Das substantivisch ge- 
brauchte mane und mit ihm der ganze Satz war dem Urheber 
von manet unverständlich. Er corrigierte es daher in dieses 
Verbum, wodurch er einen ihm verständlichen und naheliegenden 
Gedanken erhielt. In 26, 9 heisst es in allen drei Codd. qui 
tenet fadem solis et exiendii (Cod. Bodlej. und Cod. Turon. ex- 
tendens) super eum nubem suam st. qui tenet fadem solii (LXX 
ö ugarciv TtqboiOTtov d-qovov, der hexapl. Syr. KÖ12i^S HPIKT in 
t<''D*113*l) ßt exiendii super id (solitm) nubem &uam. Der Satz 
gm iefnei fadem solii war einem alten Abschreiber oder Leser 
ganz unverständlich. Er meinte, derselbe müsse wegen des 
Folgenden nothwendig vielmehr qui extendit fadem solis lauten 
und corrigierte daher solii in solis und id, das Pronomen auf 
sölis beziehend, in eum. In 36, 27 haben alle drei Codd. innu- 
merabiles siillae pluuiae st, ei(Deo) numerabiles stillae pluuiae 
(LXX aQid^/ÄYjTal^ öe avr^y der hexaplar. Syr. jH KnT2ÖnD 
rby Innumerabiles schien einem alten Abschreiber oder Leser 
so gut zu siiüae pluuiae zu passen, dass er es an die Stelle 
des ihm vielleicht nicht ganz klaren ei numerabiles setzte. End- 
lich in 37, 6 haben alle drei Codd. praedpiens nubi: Esto super 
terram, et iempestas pluuiae et tempesias imbrium st. praed- 
piens niui (LXX ^x'^ovc, der hexaplar. Syr. KjSl^) etc. Hier 



So BSS * A. Dagegen hat S ^ ^avapid'/uijrol (falsche Correctur durch 
denselben Gedanken hervorgerufen wie die Veränderung von numera- 
biles in innumerabiles in b m g). 



Digitized by 



Google 



1893.] t)AS BITCH möB. 



bewog das auf niui Folgende, was wwfti sehr nahe legte, einen 
alten Abschreiber oder Leser jenem Worte dieses zu substituiren. 
Diese sechs allen drei Codd. gemeinsamen Fehler datieren na- 
türlich aus der Zeit jenseits des achten Jahrhunderts. Ja, die 
Mehrzahl von ihnen (vier: cetera, manef, solis und wubi) datiert 
schon aus der Zeit des Hieronymus selber, indem sie sich schon 
bei Augustin, in dessen „Annotationes in lobum", findet.* An 
einer Stelle, 37, 16, haben alle drei Codd. und Augustin einen 
Fehler, der Cod. Sangall. aber einen anderen als die drei übrigen 
Zeugen. Diese haben nämlich tv,a stola ^t tmlida, er dagegen 
hat ttia stola est Candida. Das Eechte ist tua stola est calida 
(LXX ^€Qfzr], der hexaplar. Syr K^TltJ?). Wie viel grösser die 
Verwandtschaft zwischen dem Cod. Bodlej. und dem Cod. Turon. 
ist als zwischen dem Cod. Sangall. und ihnen, erhellt auch dar- 
aus, dass dieser, wo jene beiden von einander differieren, nie- 
mals auf Seiten dessen steht, der das Falsche hat, sondern auf 
Seiten dessen, bei dem sich das Richtige findet. Wie er an 
verhältnissmässig nur sehr wenigen Stellen einen Fehler mit 
beiden gemein hat, so theilt er nirgends einen Fehler mit einem 
von ihnen allein. 

Augenscheinlich gehen die drei Codd. unmittelbar oder mit- 
telbar auf zwei verschiedene ältere zurück, der Bodlej. und der 
Turon. auf den einen und der Sangall. auf den anderen .^ Sie 
repräsentieren mithin gewissermaassen zwei Classen von Hand- 
schriften, was sie ja auch schon in so fern thun, als die beiden 
ersteren die Asterisken und Obelen des Hieronymus beibehalten 
haben, während der letztere dieselben weggelassen hat. 

Untersuchen wir weiter auch das Verhältniss, welches zwischen 
den Texten in den drei Codd. und in Sonderheit dem Text im Cod. 
Sangall. und dem Text obwaltet, der Augustins „Annotationes in 



1 Dagegen hat sich bei ihm 16, 13 und 36, 27 das Eichtige (ctrcumde- 
derunt me lanceis, emittentes etc. und ei numerahiles stillae pluuiae) 
erhalten. 

2 Auf Seiten des letzteren stand ohne Zweifel auch der Cod., von dem 
im Cod. Sangall. sieben Blätter erhalten sind. Vielleicht bildete er 
sogar die Vorlage des Schreibers dieses Codex. 

3* 



Digitized by 



Google 



ä6 ö. P. CASfA&t. [No. 4. 

Jobum" zii Grunde liegt,^ so nehmen wir wahr, dass dieser und der 
Sanct Gallener vielfach in merkwürdiger Weise mit einander 
übereinstimmen. Dies ist nicht nur in dem Theil der ob. S. 
30—33 und insbesondere S. 31—33 angeführten Stellen, der in 
den Annotationen citiert wird, der Fall, indem hier meistens 
der erstere Text dem letzteren, den Texten im Cod. Bodlej. und 
Cod. Turon. gegenüber, zur Seite tritt,^ sondern auch an einer 
langen Reihe von anderen in den Annotationen citierten Stellen.^ 



* Was Augustins „ Annotationes in Jobum" anbetrifft, so ist zu beachten, 
was der Kirchenvater in Retractt. II, 13 über die Entstehung dieser 
Schrift und insbesondere, was er daselbst über die Citate aus dem 
ihr zu Grunde liegenden Text und über die Beschaffenheit der in 
seinem Besitz befindlichen Codd. von ihr bemerkt: „Liber cujus est 
titulus, Adnotationes in Joh^, utrum meus habendus sit, an potius 
eorum, qui eas, sicut potuerunt uel uoluerunt, redegerunt in unum 
corpus descriptas de frontibus codicis, non facile dixerim. Suaues 
enim paucissimis intelligentibus sunt, qui tarnen necesse est offen- 
dantur multa non intelligentes, quia nee ipsa uerba, quae exponuntur, 
ita descripta sunt in multis locis, ut appareat quid exponatur. — 
Postremo tam mendosum comperi opus ipsum in codicibus nostris, 
ut emendare non possem etc. Man könnte aus diesen Worten 
schliessen wollen, dass der Wortlaut der Citate in den „Annota- 
tionen" ziemlich unsicher sei. Wir glauben doch nicht, dass dies der 
Fall ist. Die Worte „nee ipsa .verba, quae exponuntur, ita descripta 
sunt, ut appareat, quid exponatur" beziehen sich nicht auf den Wort- 
laut der Citate, sondern auf das Verhältniss der Annotationen zu 
ihnen. Und die grosse Fehlerhaftigkeit, durch welche das Werk 
selber in den Handschriften entstellt war, die der Kirchenvater von 
ihm besass, dürfte sich fast durchweg nur in den Annotationen vor- 
gefunden haben. Die TJebereinstinmiung der Citate mit dem Text 
in unseren drei Handschriften, bald mit dem im Cod. Sangall., bald 
mit dem im Cod. Bodlej. und Cod. Turon., bald endlich mit dem in 
einem von diesen beiden Codd., spricht für die wesentliche Rich- 
tigkeit ihres Wortlauts oder doch wenigstens für die Richtigkeit 
desselben im Ganzen. 

2 S. die a. a. 0. aus 3, 2. 4. 13. 14. 21. 24. 4, 10. 5, 4. 7, 8. 9, 23. 31. 

10, 20. 12, 4. 16, 6. 17, 11. 14. 18, 7. 26, 8. 11. 27, 12. 28, 3. 30, 5. 

11. 33, 15. 36, 20. 29. 31. 37, 7. 11 und 38, 6 citierten Stellen. An 
allen diesen Stellen haben der Cod, Sangall. und Augustins „Annota- 
tiones" das Richtige, 

8 Um diese hier anzuführen: Der Cod. Sangall. und die Annotationen 
haben 1, 15 et ceperunt eos (der Cod. Bodlej. und Cod. Turon. eas), 
3, 11 ex utero exiui, et (B. T. exiens), 4, 20 co quod (B. et eo quod, 
T. et quod), 5, 7 altissime uolitant (B. T. uolant), 5, 11 ut non fa- 
cta t manus (B. T. ut non faciant manus), 5, 14 in nocte (B. T. 
nocte), 6, 4 sagittae enim domini (B. T. det), 6, 5 escam requirens 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 37 

Doch stimmea sehr viele von den hier citierten Stellen auch mit 
dem Cod. Bodlej. und Turon. oder mit einem von ihnen, dem 
Cod. Sangall. gegenüber, zusammen, was indessen zum grossen 
Theil in den so überaus zahlreichen ünwissenheits-, Flüchtig- 
keits- und Nachlässigkeitsfehlern seinen Grund hat, die sich die 
Schreiber dieses Cod. haben zu Schulden kommen lassen. Sehen 
wir ab von den durch diese Fehler entstandenen Differenzen 
zwischen dem augustinischen Text und dem Text im Cod. Sangall., 
so dürfen wir wohl sagen, dass jener diesem näher steht als 
dem in den beiden anderen Codd.' 



(B. T. quaerens), 7,4 repleor autem dolonbtis (B. T. replebor), ebds. 
a uespere (B. T. a uesperä), 7, 6 uiia mea (B. T. uitä), 7, 7 re- 
cordare ergo (B. T. itaque\ 8, 11 uiret (B, T. uirescit), 8, 19 al- 
terum germinabit (B. T. alterutrum), 8, 20 dominus enim non pro- 
hahit innocentem (B. T. non reprobabit), 9, 21 uerumtamen aufertur 
uita nua (B. T. uerum autem), 9, 22 disperdit ira (B. T. disper- 
didit), 9, 26 abierunt quasi uestigium nauis aut quasi aquilae uolantis 
et quaerentis escam (B. T. uolantes et quaerentes), 9, 29 et laboro 
(B. T. sed), 9, 32 sicut et ego (B. T. sicut ego\ 9, 33 qui audiret inter 
utrumque (B. T. utrosque), 10, 14 quod si et (B. quod et si, T. 
quod si), 10,17 instaurans in me tormenta mea (B. T. restauras— 
tuä), 12, 17 qui ducit consultores captiuos (B. consiliatores, T. 
consiliarios), 12, 24 sedauit autem eos {B. T. illos), 13, 27 posuisti 
in compede peäem meum (B. T. imposuisti in compedes), 14, 1 Homo 
enim natus (B. T. Homo nätus), 16, 9 iracundia usus (B. T. \ira- 
cundia enim usus), 16, 13 circumdederunt me (B. T. circumdede- 
runt), 18, 9 sitiens (B. T. sitientes), 20, 2 intellegetis (B. T. in- 
tellegis), 21, 27 audacter (B. T. audaciter), 22, 11 in tenebras 
(B. T. in tenehris), 22, 29 elaius (B. T. eleuatus), 24, 3 incUnauerunt 
pauperes a uia (B. T. uia), 26, 9 qui tenet fadem soKs, et extendit 
(B. T. extendens), 27, 14 in occisionem erunt (B. T. in occisione 
erunt), 27, 18 sicut tineae et araneae (Sangall. areneae; B. T. tinea, 
aranea), 28, 26 enumerauit (B. et numerauit, T. et fecit), 29, 7 
cum extrem matutinus in ciuitate (B. T. matutinis in ciuitatem), 
30, 13 exuit enim mestola(B.T.s tolam), 30, 24 w e ipsum inter ficere (B. T. 
me interficere), 31, 2 alia pars (B. T. pars alia), 31, 24: posui aurum 
robur meum (B. T. si posui), 31, 25 animam meam (B. T. manum meam), 
31, 40 Spina (B. T. spinam), 34, 3 auris sermones probat (B. T. 
uerbä),M, 33, quia repulisti (B. T. quam), 35, 1 ante conspectum do- 
mini (B. T. det), 35, 8 uiro simili tui (B. T. uiro similis tui), 36, 4 
et non iniusta uerba iuste intellegis (B. iusta uerba, T. in iuatitia 
uerba), 37, 2 audite sonitum terroris et uocis (C. Sangall. uoces) eins 
(B. T. bloss sonitum terroris eius ohne et uocis), ebds. et strepitum 
oris illius (B. T. ipsius) und 37, 20 ut stans faciam (im Cod. SangaU. 
. fehlt faciam) Jwminem tacere (B. aut instans, T. aut hie stans). 
^ Doch theilo Augustins Cod. eine Eeihe von Fehlern mit dem Cod. 



Digitized by 



Google 



38 C. P. CA8PABI. [No. 4. 

Handeln wir endlich von der Bedeutung, die dem Cod. 
Sangall. für die Herstellung des Textes der hieronymianischen 
Uebersetzung des Hiob aus der alexandrinischen Version zu- 
kommt, und von der Bedeutung, die er für diese Version selber hat. 

Seine Bedeutung für die Erstere ist, wie schon oben gesagt, 
keine geringe. 

An. einer sehr gi-ossen Anzahl von Stellen, an denen der 
Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. an demselben Fehler leiden, 
sowie auch an mehreren, an denen sie Verschiedenes, aber beide 
Falsches bieten, erfahren wir aus ihm, was Hieronymus ge- 
schrieben hat. Stellen der ersteren Art sind alle die ob. S. 
30—33 angeführten, ein guter Theil von den ob. S. 36 Anm..3 
angegebenen 1 und ausserdem noch manche andere. ^ Stellen der 
letzteren Art finden wir in 17, 11, wo der Cod. Bodlej. com- 
pulsae sunt, der Cod. Turon. concussae sunt^ und der Cod. 
Sangall. conuulsi (Fehler für conuulsae) sunt haA (conuulsae 
sunij LXX B^qayrj, der hexaplar. Syr. Ip^flDK, compages cordis 
mei), in 17, 14, wo der Cod. Bodlej. et auum^ der Cod. Turon. 
talium und der Cod. Sangall. tabum^ bietet {matrem meam et 

Bodlej. und dem Cod. Turon. (s. dieselben weit. unt. S. 40 — 42), die 
den Gedanken erwecken, dass auch er und diese (genauer: die Classe, 
der er angehört, und die, zu der diese gehören) in irgend wel- 
chem Zusammenhang stehen möchten. Insbesondere drängt sich 
dieser Gedanke bei einzelnen von den am angegebenen Orte anzu- 
führenden Fehlem auf; so bei dem nutat st. natat 11, 12, dem ne 
operiat und nee pereat st. ne operias 16, 18, dem inimicum st. iniquum 
17, 8, dem super terram st. in terra 18, 10, dem disperdat impms st. 
disperdant infimi in 21, 10, dem fehlenden cum tenebris in 26, 10, dem 
eifusi st. eifuaio in .36, 16, dem zweiten promptuariis st. promontoriis 
in 37, 9 und dem ualida st. calida in 37, 17. Sollte * n aerem 26, 7 bei Aug. 
nichts ihm, sondern seinem Cod. angehören, so würde ach dieses zu den 
auffälligen Fehlern gehören, die die drei Codd. mit einander theilen. 
1 So:;die dort aus 3, 11. 7, 4. 6. 9, 22. 10, 17. 13, 27. 20, 2. 22, 29. 31, 24 
und 34, 33 angeführten. 

* So z. B. 1, 2, wo der Cod. Sangall. die rechte Wortstellung ßiu(o)s 
Septem et filias tres hat (der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. Septem 
filios et tres filias). 

^ Von Lagarde in den Text aufgenommen. 

* Tabum ist, wie das et auum des Cod. Bodlej. und das talium des Cod. 
Turon. andeutet, nicht Fehler für tabem, was Martianay aus Augustins 
Annotationen und mit Mart. Lagarde in den Text aufgenommen hat, 
sondern eine Nebenform davon (vgl. Neue, Formenlehre der lat. 
Spr. I, 491). 



Digitized by 



Google 



( 



1893.] DAS BUCH HIOB. 39 

sororem [appeUavi] täbum,LXXaa7tQlav, der hexaplar. Syr. KPlV^D), 
in 36, 4, wo der Cod. Bodlej. iusia uerha^ der Cod. Turon. in 
iustitia uerba und der Cod. Sangall. iniusta uerba bietet {et 
non iniusta uerba^ L^X adiyia qr^xara, der hexaplar. Syr. 
Kn^in Vhü. iniuste intelligesy und in 37, 20, wo der Cod. Bod- 
lej. aut instansj der Cod. Turon. aut hie stans und der Cod. 
Sangall. ut stans hat {ut stans, LXX Iva BarrjxwQ, der hexa- 
plar. Syr. CKp *13 — K23''K; [faciani] hominem tacere). — An 
einer bedeutenden Anzahl von Stellen, an denen der Cod. Bodlej. 
und der Cod. Turon. in der Weise von einander differiren, dass der 
eine einen Fehler, der andere das Richtige hat, bestätigt der Cod. 
Sangall. das Letztere dadurch und macht es dadurch sicherer, dass 
er dem Cod. beitritt, in dem es sich findet. So theilt und bestätigt 
er in 31, 13 und 14 die Worte cum iudicarenturapudme,quideniin 
fa^am,si examinationem mei faciet deus? quod si et uisitationem, 
quod responsvm dabo ? und in 33, 18 die Worte ne cadat in beUo im 
Cod. Bodlej. gegenüber dem Cod. Turon., in dem jene und diese 
Worte fehlen, in 3, 8 die Worte in eo {in quo natus sfum in eo) 
im Cod. Turon. gegenüber dem Cod. Bodlej., der sie nicht hat, 
in 8, 2 das richtige multiloquax (JSKX. Ttolv^Qrjfiov, der hexaplar. 
Syr. K^C nK''JD) des Cod. Turon. gegenüber dem falschen mtdti- 
plex des Cod. Bodlej., in 9, 18 das richtige ab ipso subdita sunt 
(LXX BüCi^cpd^aav, der hexaplar. Syr. ISSanK, das hebr. Orig. 
innit*) cetera {cete) sub caeh im Cod. Turon. gegenüber dem 
falschen ab ipso condita stmt etc. des Cod. Bodlej.*, in 14, 12 
das richtige non suscitdbuntur (LXX e^vTtvtadriaovrat, der hexa- 
plar. Syr. jlT'ynnJ) de somno suo des Cod. Bodlej. gegenüber 
dem falschen suscitäbitur etc. des Cod. Turotf.«, in 15, 11 das 
richtige uerberatus es (LXX /Äe/ÄaOTtywaaL, der hexaplar. Syr. 
ny^^) gegenüber dem falschen uulneratus es des Cod. Turon.^, 



* Mit Kocht hat Lagarde iusta und in iusUtia in iniusta corrigiert. 

2 Condita, was Lagarde in den Text aufgenommen hat, ist eine durch 
das falsche caetera sub caeh hervorgerufene weitere Abweichung vom 
richtigen Wortlaut. 

8 Der Sing, im Cod. Turon. ist durch den vorangehenden Sing, her- 
vorgerufen. 

* Lagarde hat dies in den Text aufgenommen. 



Digitized by 



Google 



40 C. P. CASPABI. . [No. 4. 

und in 37, 10 die einfache Wortstellung gvhernat autem aquam, 
qualiter Uli placuerit (LXX oiaxl^eL de ro vöojq, wg iav ßoilrjTat, 
der hexaplar. Syr. Np: ]NT KiD'K K'C^ j^ H^CD) des Cod. 
Bodlej. gegenüber der künstlicheren gübernat autem, qualiter iüi 
placuerit, aquam des Cod. Turon.' — An den zahlreichen Stellen, 
an welchen der Cod. Sangall. und die Citate in Augustins „An- 
notationes in lobum" dem Cod. Bodlej. und dem Cod. Turon. 
gegenüber das Richtige haben (s. ob. S. 36 Text und Anm. 
2 und S. 38 Anm 1), bestätigt und sichert der Sangall. 
das, was die Citate in den Annotationen bieten, sowie wiederum 
diese das bestätigen und sichern, was dieser hat. — An von 
Augustin nicht citierten und ausgelegten Stellen, an welchen 
der Cod. Sangall. den beiden anderen Codd. gegenüber das 
Richtige ^hat — und deren sind nicht wenige —, ist er der ein- 
zige und alleinige Zeuge für dieses. Und dasselbe ist er auch 
an den Stellen, wo nicht nur der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon., 
sondern auch der Augustins Annotationen zu Grunde 
liegende Cod. an einem Fehler (an demselben Fehler oder 
jeder von ihnen an einem anderen Fehler) leiden, er dagegen 
das Richtige bietet. Führen wir diese Stellen hier an. In 4, 6 
haben der Cod. Bodlej., der Cod. Turon. und Augustins Cod." 
simplicitas uitae tuae, während der Cod. Sangall. simplicitas 
uiae tuae hat (LXX rrjg odov aov, der hexaplar. Syr. ^n*mK 
das hebr. Orig. ^^'3^). In 4, 12 heisst es in jenen drei Codd. 
numquid non capit auris magnifica ab eo, in diesem Cod. da- 
gegen numquid non capiet etc. (LXX di^erat). In 7, 2 steht in 
jenen tamquam mercenarius, qui expectat mercedem operis sui, 
hingegen in diesem tamquam mercenarius expectans etc. (LXX 
avaf^hwv). In 1, 13 haben die drei Codd. et referam ad me ip- 
sum consolationem in toro meo, der Cod. Sangall dagegen 
et referam [ad] me ipsum cum fabulationem (d. i. confahu- 
lationem) etc. (LXX Cod. Vatic. cvolacj de tvqoq efiavrov idlq 
' Ibyov, Cod. Alex, dialoyov Uic^, der hexaplar. Syr. KH^C K''^12?I3). 
In 11, 12 haben jene homo uero (im Cod. Turon. fehlt werö) 



J Lagard e hat die letztere in den Text aufgenommen. 

/Google 



Digitized by ^ 



1893.] DAS BUCH HIOB. 41 

aliier nutat sermonibm, dagegen dieser homo uero aliter natat 
sermonibtis (LXX vrixerat Xoyotg, der hexaplar. Syr. K^C3 ^KÖ).^ 
In 16, 18 haben der Cod. Turon. und Augustins Cod. terra ne 
operiat, und hat der Cod. Bodlej. terra nee pereat super san- 
guinem carnis meae, während der Cod. Sangall. terra ne operias 
etc. hat (LXX yij firi emuakvipi^g, der hexaplar. Syr. K^ KyiK 
pann, das hebr. Orig. ''DSH bü jnK). In 17, 8 heisst es in 
den drei Codd. iustm autem super inimicum consurgat, im Cod. 
Sangall. dagegen «w^er iniquum consurgat (LXX €7tl TtaQavofKi), 
der hexaplar. Syr. KDIDi b^ I^V ^y, das hebr. Orig. ?]jn /J?). 
18, 10 lautet in den drei Codd. absconditus est super terram 
funiculus eius, im Cod. Sangall. dagegen absconditus est in terra 
funiculus eius (LXX sv rj} yfj, der hexaplar. Syr. Ky*nKD, das 
hebr. Orig. pK^). In 20, 10 haben die drei Codd. filios eius 
disperdat impius^ wogegen der Cod. Sangall. filios eius dis- 
perdant infimi hat (LXX oXiaaioav rjrroveg, der hexaplar. Syr. 
KT^n |nmi das hebr. Orig. D''^ )2yh . In 20, 16 haben 
der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. furorem draconum mulr 
cehit, und hat Augustins Cod. furorem draconum fulgehit^ der 
Cod. Sangall. hingegen hat furorem dracone(u)m mulgehity (LXX 
dTjkaaeuv, der hexaplar. Syr. piK2). In 24, 12 lesen wir im 
Cod. Bodlej. und im Cod. Turon. de domibus ui eidebantur und 
im Cod. Augustins de domibus eiciebantur, dagegen im Cod. 
Sangall. de domibus suis eic(i)ebantur (LXX oXtlwv iölwv e^eßa- 
loino, der hexaplar. Syr. |^ps:nQ jin^n Nn:3 - ]Q). In 26, 
10 heisst es in den drei Codd. usqm ad consummationem lucis, 
im Cod. Sangall. hingegen usque ad consummationem lucis 
cum tenebris (LXX fiexQt awrelslag (pcorog /neTcc ay,6Tovg, 
der hexaplar. Syr. KDlirn Dy K1in:T üf^bwh Nttiy, das 
hebr. Orig. "]U?p| Dy IIK n'^3n Ty). In 27, 8 haben die drei 
Codd. si forte soluatur, der Cod. Sangall. hat dagegen si forte 
saluatur (LXX aajd^rjaetai, der hexaplar. Syr. Iinnti^tt). In 
35, 14 haben die drei Codd. eos qui faciunt iustitiam, der Cod. 
Sangall. hingegen eos qui faciunt iniustitiam (LXX ra avo^cc, 

* Mit Recht hat Lagarde das nutat des Cod. Bodlej. und Cod. Turon. 
stillschweigend in natat comgiert. 



Digitized by 



Google 



42 C. P. CASPABI. [No. 4. 

der hexaplar. Syr. XnVDIDi K^). In 36, 16 haben die drei 
Codd. dbyssus effusi sübter eam^ der Cod. Sangall. hat dagegen 
übys{s)u8 effusio subter eam (LXX aßvaaog xorra/vcrtg vTtoxccTa) 
airr^g, der hexaplar. Syr. ^mn^n NnH^t^^K KDinn). In 36, 30 
heisst es im Cod. Bodlej. und im Cod. Turon. Ecce effundit, 
in Augustins Cod. Ecce fundit, im Cod. Sangall. hingegen Ecce 
diffundit lucem suam (LXX idov hzevel, der hexaplar. Syr. 
Pinc Xn, das hebr. Orig. U^^ß p). Endlich 37, 9 lautet in 
den drei Codd. de prompiuariis superuenit (Cod. Bodlej. super- 
ueniet) tempestas et de promptuariis frigus, im Cod. Sangall. 
dagegen de promptuariis superuenit tempestas et de promontoriis 
fric{g)us (LXX ccTto Se aycQWTtjQlcjv ij/vxog). 

Hinsichtlich der Bedeutung des Cod. Sangall. für den (hexa- 
plarischen) Text der alexandrinischen Version selber möchte 
Folgendes zu bemerken sein. 

Der Cod. Sangall. stimmt in allen den Stellen, an welchen 
der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. oder sie und der Augu- 
stins „Annotationes in lobum" zu Grunde liegende Codex an einem 
und demselben Fehler leiden, oder der eine Theil von ihnen 
einen Fehler, der andere das Richtige hat, mit dem Text über- 
ein, in welchem uns die alexandrinische Version^ im Wesentlichen 
anderweitig vorliegt, insbesondere in der Gesammtheit der ältesten 
uns erhaltenen Handschriften von ihr und in der hexaplarisch- 
syrischen Uebersetzung. Er bestätigt mithin hier überall diesen 
Text und tritt der Versuchung entgegen aus den Fehlern jener 
Codd. falsche Schlüsse ' zu ziehen in Bezug auf den (hexapla- 
rischen) Text dieser Version. Hierin vornehmlich besteht seine 
Bedeutung für denselben. Daneben hat er jedoch noch die zwei- 
fache andere, dass er da, wo die ältesten Handschriften der 
alexandrinischen Version und die übrigen directen und indirecten 
Zeugen für ihren Text verschiedene Lesarten bieten, das Gewicht 
der Lesart, auf deren Seite er steht, nicht unbedeutend ver- 
stärkt, und dass sich der in unseren Ausgaben der alexandri- 
schen Version vorliegende Text hie und da aus ihm, wenn auch 



* ihr hexaplarisclier Text. 

/Google 



Digitized by ^ 



1893.] DAS BUCH HIOB. 43 

nicht aus ihm allein, emendieren lässt. Das erstere thut er (zu- 
gleich mit dem Cod. Bodlej. und der hexaplarisch-syrischen Ueber- 
setzung) z. B. in 20, 19. Hier zeugen nämlich er und der Cod. 
Bodlej. durch ihr inualidorum (multorum enim inualidorum 
domos confregü) und die genannte Uebersetzung durch ihr K^ 
KnÜlSHö für das aöwarwv von ACS^, einer Reihe anderer 
griechischer Codd. und der Chrysostomus beigelegten „Synopsis 
scripturae sacrae** (tcoU^ojv yaq aövvarwv oXytovg e&Xaaev) gegen- 
über dem dvvarwv von BS^, auf deren Seite nur der Cod. Turon. 
mit seinem von Lagarde in den Text aufgenommenen uali- 
dorum steht. Augustin hat die Stelle nicht citiert. Eine Stelle, 
an der sich der in unseren Ausgaben der alexandrinischen Ver- 
sion vorliegende Text aus dem Cod. Sangall. und ausser aus 
ihm " aus der hexaplarisch-syrischen Uebersetzung emendieren 
lässt, haben wir in 16, 10. Hier haben alle Codd. der alexan- 
drinischen Version o^el eitaiöi fie eig (stcI) tcc ybvaia, dagegen 
der' Cod. Sangall. acriter me percussit in genis und die hexa- 
plarisch-siyrische Uebersetzung K3S ^J? ''^riD KS''in3 (€7d aia- 
ybva\ Man hat diesen beiden Zeugen zufolge und im Grunde 
auch nach dem Zeugniss des Cod. Bodlej. und des Cod. Turon., 
deren ingens augenscheinlich nur eine Corruption von in genis 
ist, mit Grabe statt ra yovara zu lesen ra aiaybvia oder auch 
rag oiayovag, was Symmachus hat.^ Für die Lesart ra yovara 
lässt sich allerdings der Wortlaut in Augustins Annotationen 
acriter percussit me in genibus anführen. Aber dies in genihus 
dürfte von einem Abschreiber herrühren, der den Abi. PI. von 
gena mit dem von genu verwechselte. 

Zum Schluss noch einige Hieronymus^s Uebersetzung selber, 
so wie sie uns in allen drei Codd. und in Augustins „Annpta- 
tiones in lobum" vorliegt, betreffende Bemerkungen. 

Wir stossen in ihr auf eine Anzahl von Stellen, die nicht 
mit der alexandrinischen Version, sowie wir diese aus den Hand- 
schriften, aus den Citaten bei den griechischen Vätern und, in- 
direct, aus der hexaplarisch-syrischen Uebersetzung kennen, son- 

* ^OvetSi^ovrss enaiadv fie enl ras oiayovas fiov, Aq. dvsiSiofico enaiaav eis 
otayovas [aov], S. Field, z. St. 



Digitized by 



Google 



44 C. P. CASPABI. [No. 4. 

dern mit dem hebräischen Grundtext in dessen masorethischer 
Gestalt und in des Kirchenvaters Auffassung desselben tiberein- 
stimmen. Um diese Stellen, wenn auch nicht alle, anzuführen: 
In 4, 6 steht in b m g und bei A et simplicitas uiae (b m A 
uitae) tuae, in der LXX xal fj xax/a (der hexaplar Syr. Xmß^^'DI) 
rijg böov oov, im hebr. Grundtext ^31^ Dm. In 19, 17 heisst 
es in b m g und bei A inuocäbant (A inuocaui) hlandiens fiUos 
uteri mei^ in der LXX TtQoaexakoifitjv de ycoXaxevwv vlovg itaX- 
XaMojv fAov (der hexapl. Syr. ^^"»^ NDSim if'j^b), im hebr. 
Grundtext ''iß:} "^^^b T\)l'ny In 23, 3 heisst es in b m g quis 
dahit (b m mihi) scire — et tienire usqtie ad solium eius, in 
der LXX tlg d^oQa yvolrj ort — eX^oc^u eig reXog (der hexa- 
plar. Syr.xmn^ KriK — K2K VT p ):t2), imhebr.Grdt. p ^ß 
in:i3n ny KHK — ^nyT. 23, e lautet in b m g und bei A 
an in multa uirtute diitidicabitur mecuml nequaquam! tan- 
tum (A tarnen) in terrore (b m em, en) non abutaiur ms, in der 
LXX xcfl «V TtoXXfj ioyril BTteXevaeT aL (.tot, elrcc iv afceiXfj ^oi 
ov tqriGexai (der hexapl. Syr. ]3in:i "h^ KJ?D KK^JD K^^nm 

nt^nnc vh ^m^ XT^nn), der hebr. Grdt. noy nn^ ms mnn 

^'3 Cti^'' Kin "]K K^. In 26, 11 haben b m g und A columnae 
(b m cöZwmwoe Zwm) caeli intremuerunt (A cöw^rewwerww^, 
die LXX ctJAo^ ovQavov eTteraaS^rjOav oder dieTteraad-rjOav, 
expansae sunt, (der hexapl. Syr. imS K^'Cli^T KTCJ)), der hebr. 
Grdt. 12S1T D^'Cl!^ HIDJ?, die Säulen des Himmels gerathen 
in Schwanken. In 33, 15 hat g per somnium aut in uisione 
nocturna und b m A per somnium (b m somnum) aut in uisi- 
tatione nocturna, die LXX evvTtviov, rj iv f^ieXitj] (der hexapl. 
Syr. K^'Jin) wKTEQlvrj, der hebr. Grdt. nh'b ]rm Ü)hr\2. In 36, 
24 heisst es in b m g und A magna sunt opera eius, quae (m^ 
quem deum vel quae opera) laudauerunt uiri, in der LXX 
(.leyaXa bötIv tcc eqya, wvrjQ^av (der hexapl. Syr.. 1l3 /Hti^K) (xvdqeg 
dominati sunt uiri, der hebr. Grdt. D't^iK 1111!^ lU^K l^yS K'JlZ^n 
multum est opus eius, de quo cecinerunt uiri. In 36, 30 haben 
b m ecce effundit, A ecce fundit und g ecce diffundit super eam 
(g und A omnia) lucem suam, die LXX (Theodot.) idov hrevel 
(viele Codd. hrelvei) iii avrov (B; AS eTtavrrjv) rj wdri (BS^) 



Digitized by 



Google 



.] Das buch Hioß. 45 

oder tjdw (d. i. 1TK) et in marg. to^ov (S^) oder to to^ov 
(A; der hexapL Syr. KIKH H'^y PinC KH), der hebr. Grdt. 
niK V^y li^lS iH. In 36, 33 haben b m g A possessionem con- 
tra eum, qui (bei A fehlt qui) ascendere nititur (b und A 
nituntur), die LXX (Theod.), ytrrjatg {ycrrjaeig A) xat tvcqI 
adtiila g (der hexapl. Syr. K^iy ^laci N^^Cl KJ^'ip), der hebr. Grdt. 
^i^V ^> ^^ rtipC Endlich in 37, 11 haben b m g A et fru- 
mentum (g fumentum) irrigauit (in irrigabit) nubes (g wöftis, 
b m nubibus), die LXX xal exleKrov xaraTclaaaet vecpiXri, et 
electum obtegit, ohumbrat nubes (der hexapL Syr. ^tsn K'^UJ ^yi 
K2jy), der hebr. Grdt. y^ rT'ID*' 'lU ^K «^ Äwmore onws^af nulem. 
Wie ist nun die angegebene und mit den vorstehenden 
Stellen belegte Erscheinung zu erklären? Nicht etwa durch die 
Annahme, dass Hieronymus an diesen Stellen einem von dem 
Text der alexandrinischen Version, den uns die Handschriften, 
die Citate bei den Vätern und die hexaplarisch-syrische Ueber- 
setzung bieten, verschiedenen Text gefolgt ist, sondern vielmehr 
daraus, dass er an ihnen jenen Text verlassen und bald nach 
dem Grundtext, so wie er ihn las, oder wie er ihn auffasste, 
bald nach einer von den übrigen griechischen Uebersetzungen, 
bald (da, wo diese mit dem Grundtext übereinstimmten) wohl 
auch nach beiden zugleich übersetzt hat. In 4, 6 ist sein sim- 
plicitas Uebersetzung des t] ccTtXoTrig^ womit Aq. (oder Theod.; 
s. Field, Or. Hex. etc. z. St.) das Dfl des Grundtextes wieder- 
gegeben hatte. Er fand a. d. angef. St. in seinem Exemplar 
der alex. Vers, nicht das ^ axaxla, womit der Übersetzer das 
Dn des Originals sicher ebenso wiedergegeben hatte, wie das 
non in 2, 3. 27, 5 und 31, 6^ — hätte er es gefunden, so würde 
er es, wie nCH an diesen drei Stellen, sicher mit innocentia 



1 Nach Grabe (Breitingers Abdruck) hat der Cod. A und nach Holmes 
und Parsons er und Cod. 157 ^ dxaxia, (Tisch. Ed. VI und Nestle 
im Supplem. zu ihr schweigen hievon.) Man könnte nun annehmen 
woUen, Hieronymus habe diese Lesart vor sich gehabt. Allein dann 
würde er, wie schon gesagt, innocentia und nicht simplicitas gesetzt 
haben. Das dxaxia der beiden Cpdd. ist sicher nur (richtige) Cor- 
rectur von xaxiaj was sich in allen übrigen Codd., darunter B. und S., 
findet, und was der hexapl. Syr. las. 



Digitized by 



Google 



46 C. P. CAStABl. [No. 4. 

Übersetzt haben — , sondern, gleich dem hexapl. Syr., das auf einem 
sehr alten Fehler beruhende xorx/a, verwarf dieses als wider- 
sinnig, tibersetzte aber dann nicht das an des Grundtextes — 
dies würde er wohl, wie in der Vulg., durch perfectio ausge- 
drückt haben — , sondern das tj aTtloTtjg des Aq. (od. Theod.). 
In 19, 17 hat Hieronymus das vlovg tojv Ttakkayildov fiov des 
alexandrinischen Uebersetzers, durch welches dieser den anschei- 
nenden Widerspruch zwischen dem *'^t32 ''JU^ Ml^h des hebrä- 
ischen Originals und der Angabe in 1, 19 vom Tode aller Kinder 
Hiobs zu heben gesucht hatte,* verlassen und streng nach dem 
Grundtext übersetzt. ^ In 23, 3 stammt sowohl das quis dahit 
als das tisqtie ad solium eius augenscheinlich aus dem hebrä- 
ischen Grundtext. Aehnlich hat Symmachus das inJISfl T^ 
desselben mit ?cjg rrjg edgag avrov übersetzt. In 23, 6 ist 
an in multa uirtute diiudicahitur mecum halb Ueber- 
setzung aus dem Grundtext C^cy U''"]"' mS ^lUn), halb {diiudi 
cabitur) aus Aq. {diyiaad^rjaerai (.ler ifiov) und Symm. {diadty.a- 
teraC), nequaquam, was nicht mit Lagarde zum Folgenden zu 
ziehen, sondern als ein für sich alleinstehender, die vorange- 
hende Frage beantwortender Ausruf (keinesweges!) aufzufassen 
ist, Uebersetzung des K^ des ersteren, tantum Üebersetzung 
des TJK in ebendemselben und des fxcvov des Symm. und end- 
lich iw terrore non abutatur me, wie es scheint, eine freie 
Wiedergabe des ev a^ceilj] fiot ov xQriaeTaL des alexandrini- 
schen Uebersetzers. In 26, 11 hat Hieronymus mit seinem 
intremuerunt (b m g) oder contremueruni (A) das ISSIT 
des hebräischen Grundtextes tibersetzt. Ist in 33, 15 das in 
uisione von g die rechte Lesart, so hat Hieronymus hier nicht 
das €v (lelsTf} der alexandrinischen Version, sondern das ]1''Tn[Il] 
des hebräischen Grundtextes tibersetzt. Ist dagegen das in uisi- 



1 Einen anderen Versuch zur Hebung desselben hat Symmachus durch 
sein vlove TiaiScov fxov, meine Etikel, gemacht. 

* Vielleicht ist er auch Aq. oder diesem und dem Grundtext zugleich 
gefolgt. — Der Asterisk vor uteri mei in b und m ist Insofern un- 
richtig, als diese Worte ja kein Zusatz aus dem hebräischen G-rund- 
text zu dem, was die LXX hat, sind. Hieronymus hat in ihnen 
nur der erklärenden Uebersetzung dieser Version die wörtliche des 
Grundtextes substituirt. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 47 

tatione von b m A die richtige Lesart, so kann er zurNoth damit das 
ev fxelsrrj {in cma) jener Version wiedergegeben haben. In 
36, 24 hatte der alexandrinische Uebersetzer das vorletzte Wort 
des Verses )'^yif (von y^ii} herrschen) gelesen und daher mit 
rjQ^av, geherrsctt haben, übersetzt. Diese Uebersetzung hat Hiero- 
nymus nicht wiedergegeben. Er las nämlich das Wort vielmehr 
wie unser masorethischer Text, T)'!^ (Polel von y^)if singen) be- 
sangen, gepriesen haben, und übersetzte es daher mit ^laudaue- 
runt. In 36, 30 hatte die LXX (oder vielmehr Theod.; in der 
LXX fehlt 36, 29—33) das letzte Wort des ersten Hemistichs 
)Ta gelesen und unübersetzt gelassen.^ Hieronymus dagegen las 
es, wie Aq. (ypag avrov), Symm. (q}CLg avrov) und unser maso- 
rethischer Text, niK^ und übersetzte es demgemäss mit lucem 
suam. In 36, 33 hat die LXX (Theod.) das letzte Wort dieses 
Verses, gleich wie auch Aq. {Ird Tcagavoiilaig) und Symm. (TtcQi 
aöixlag)j H^ly ccöixla gelesen. Hieronymus dagegen las es, wie 
unser masorethischer Text, n^iy und gab H^ly ^y durch contra 
eum qui ascendere nititur wieder. Endlich in 37, 11 ver- 
warf Hieronymus die Uebersetzung der LXX (Theod.s)^ von ^^2 
mit €xA«xr6r,* der er keinen rechten Sinn abgewinnen konnte, 
und gab das hebräische Wort, ihm dieselbe Bedeutung wie 
'in, Korn beilegend,^ durch frumentum wieder, was er auch 
in seiner Uebersetzung des Hiob aus dem Hebräischen gethan hat. 
An einem Paar Stellen, 21, 10. 11 und 24, 2, hat Hiero- 
nymus beide, die Uebersetzung der alexandrinischen Version und 
den von ihr ganz verschiedenen hebräischen Grundtext, wieder- 
gegeben und also doppelt übersetzt. Die erstere Stelle lautet 
bei ihm: emiUunt (b m e^ mittunt) sicut oues {oues fehlt in b m) 



^ Das To ro^ov in Cod. A und ro^ov am Rande von Cod. S. ist Ueber- 
setzung des fremden rjSoa, Der Uebersetzer dachte bei der Stelle 
an Gen. 9, 13: ro ro^ov fwv rid^/ui ev rfj vefilrj und meinte, es sei an 
ihr von dem die Rede, wovon hier gesprochen wird. 

2 ^O ^EßQaios exeiy cd^t», Schol. apud Notilium", Field z. St. 

® Sie findet sich auch bei Aq. aalneo kxXexrov evo^lrjoei {nagsvo^krioei) 
nA%os. 

* ''*nll == *nll electus (Cant. 6, 9) von *TlIl aussondern, auserwählen. 

* Dasselbe hat auch Symm, gethan: dlla 7ca\ na^Tcc^ enißoiaei refiXrj, 



Digitized by 



Google 



48 C. P. CAStAEl. [No. 4. 

infanies sicos, et permanent sicut ttetustae (g fetus fe, A tieiustaie) 
oues eorum. Emittunt — infantes stios ist üebersetzung des 
DH^'^'^iy ]KjiD in^ti^'' des Grundtextes, ^ et permanent — otces eorum 
Üebersetzung des f.i€vovat dl ofg Ttqoßara aicovia des Alexan- 
driners, womit dieser wiedergegeben, was er im Grundtext las. 
In 24, 2 heisst es bei Hieronymus; gregem cum pastore (g 
pastorem) rapientes pauerunt (b rapuerunt), in der LXX TtoLfivLov 
ovv Ttotfiivi aQTtaaavreg, und im Grundtext )'^y) )^U my. Der 
Kirchenvater las in dem letzteren diese Worte und übersetzte 
y^yi richtig mit pauerunt^ drückte aber gleichzeitig das alv 
ftoifievL der griechischen Version aus, ungeachtet dasselbe aus 
einer anderen Lesart, iy*m, sammt ihrem Hirten, stammt oder 
auch auf falscher Lesung von ly^i*'') beruht. 

Hieronymus^s üebersetzung der alexandrinischen Version 
des Hiob (ihres hexaplarischen Textes) erweist sich den voran- 
stehenden Bemerkungen zufolge nicht gleich der hexaplarisch- 
syrischen als ein völlig treuer Abdruck derselben. 



* Aehnlicli hat Symm. die Stelle übersetzt: nooßdXXovrai che noi^uvia 
rd ß^Sfrj avTfor. S. Field z. St. 



.1- ' ''v.t - ^'> 



Digitized by 



Google 



1893J DAS BUCH HIOB. 49 



1. Homo^ quidam erafin regione Ausitide, nomine lob. erat 
homo ille uerax^ sine crimine, iustus, dei cultor, abstinens se ab 
omni re mala. 2. habuit autem filius Septem et filias tres^ 3. 
«t erant pecora eins multa nimis: oues Septem milia, camelli^ 
tria milia, iuca boum quingenta, et asine gregales quingente et 
ministerium copiosam^ nimis; et opera magna erant ei super ter- 
ram. et erat homo ille nobilis de filiis orientis. 4. conuenientes 
ÄUtem filii eins ad inuicem, faciebant conuiuium® cottidiae*^, conuo- 
catis secum sororibus suis, ut simuP uescerentur et biberent. 
5. et cum finiti essent dies conuiuii, mittebat lob et purificabat 
^08, consurgens mane, et offerebat pro eis uictimas secundum 
numerum eorum® et uitulum unum pro peccato animarum ip- 
sorum^®. dicebat enim lob: ne forte peccauerint filii mei et bene- 
dixerint^i deo^^ in cordibus suis, sie faciebat lob omnibus 6. 
diebus, et ecce^^ uenerunt angeli dei^*, ut adsisterent^^ coram 
deo^®, et uenit etiami*^ diabulus cum eis. 7, et dixit dominus 
diabulo: unde ades? et respondens diabulus domino dixit: cir- 
cumiens terram et peraegrans^® quae sub caelo sunt adsum. 8. et 

^ am Bande I (roth). — 2 H gross, schwarz, mit rotlien Flecken darin. — 
® fi/u Septem filios et tres filias. — ^ so fi (cameli). ß et cameli. — 
* sie. — ^ so fiA. ß conuiuia. — ' J. Ben, quotidie, donec eorum 
numerus impleretur. Alkin donec etc. ist ohne Zweifel eine Bemer- 
kung Aug.s. Schon Sabatier: „quae ult. donec eorum, etc. quoniam 
aliubi .ita non leguntur, forte ab Aug. ad compendium dicta sunt." 
^tßf*^aec^Tn. — ^ so ß/u. A eorum numerum. — ^^ so fi. ß ipsarum. 
— i^^i so ß.fJtA maledixerint. — ^ so A, ß (i domino. — ^^ ß fac- 
tum est autem Ulis diebus, et ecce, fi factum est in bis diebus, 
ecce. Aug. diirt nur et ecee etc. — ^ so A. ß /i bloss angeli. — 
^^ ßu astarent, adstarent, A. starent. — ^^ so A. ß f*\ domino. — ^^ 
ßfiA equidem. — ^8 ursprünglich scheint peragrans gestanden zu haben; 
Vid.-Selsk. Forh. 1893. No. 4 4- 



Digitized by 



Google 



50 C. P. CASPAEI. [No. 4. 

dixit ei dominus: animaduertisti in^® puerum meumlob, quia noo 
est quisquam similis Uli super terram? homo sine crimine, uerax^ 
dei cultor, abstinens se ab omni maio. 9. et^" respondens dia- 
bulus domino dixit: uumquid gratis lob colit deum^i? 10. noöne^* 
tu circumsepisti quae sunt extra domura ^^ et intra domum eius^ 
et quae foris sunt omnibus ^^ in circuitu ^^ operibus manuum eius^ 
benedixisti, et pecora ipsius^ß multa fecisti super terram? 11. 
sed mitte manum tuam et tange omnia quae habet, nisi in 
facia^^ tua*^ benedixerit tibi. 12. tunc dixit dominus diabulor 
ecce omnia quaecomque^® habento®^ in manu tua®^ sed ipsunk 
noli®^ tangere. et discessit diabulus a faciae domini. 13. in 
eo ®® die fili lob ®* et filiae eins commedebant et bibebant uinum 
in domo fratris sui senioris. 14. et ecce nuntius uenit ad 
lob et dixit ei^^: iuca boum arabant et asine pascebantur iuxta. 
eos; 15. et uenerunt ostes et ceperunt eos®^, et seruos occide- 
runt gladiis; et liberatus ego solus ueni, ut nuntiarem tibi. 16. 
adhuc eo loquente, uenit alius^^ nuntius, et dixit ad lob: igni» 
dei cecidit de caelo, et concremauit oues; et pastores con- 
sumpsit similiter; et liberatus ^^ ego solus ueni 8» adnuntiare*^ 
tibi. 17. adhuc ^^ eo loquente^*', uenit alius nuntius, et dixit 
ad lob: equites fecerunt uobis tres ordines, et cinxerunt camel- 
los et ceperunt eos, et seruos occiderunt gladiis; et liberatus^ 
ego*® solus ueni ut nuntiarem tibi. 18. adhuc eo loquente**, 
alius nuntius uenit, dicens lob: filii tui et filiae tuae dum comme- 
dunt et bibunt uinum apud fratrem suum seniorein, 19. subita 
Spiritus magnus^^ inruit a deserto, et tetigit quattuor anguloa 



e über a sieht wie später hinzugesetzt aus, — ^^ so fi, in ß fehlt in. — 
20 et fehlt in ß fi, — ^i ^ ^ dominum. — *2 ^^ ß nonno, ft non. — 
'^ ß ft domum eius. — ^ so ß, /* omnia. — ^ ßft in. circuitu eius. — 
^ ßfi eius. — ^ sie, — ^ so ßfi (facie tua). A faciem tuam. — 29 ^ 
i4ber o vom Schreiber, — ^ sie. ß ft habet, do. — ®^ so ft, ß manum 
tuam. — ^ ncL^h dem i von noli ist ehocus ausradiert, als hätte an seiner 
Stelle ein anderer Buchstab gestanden, -^ ^ so ft, ß eodem. — ^ der 
Cod. filiiob, das letzte i von fiäi und das i von iob durch ein i ausgedrückt. 
— ^ so fi. in ß fehlt ei. — ^ so A, ßft eas. — ^ ßf* et alius. — ^ 
ßfi liberatus sum. — ^ ßft et ueni, — ^ ßu ut nuntiarem. — *^ ur- 
sprünglich adehuc. e fast verwischt. — ^ b durch den Punkt vom 
Schreiber cassiert, — *• »libatus eo ß^ [?]**, La. — ** nach dem zweiten 
o von loquente etwas ausradiert (wohl s). — ** so ß. f* malignus. — 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 51 

(lomus, et mit domus super liberos tuos, et mortui sunt ''^; et 
liberatus sum ego solus, et ueni ut nuntiarem tibi. 20. tunc 
surrexit lob, concidit*"^ uestimenta sua, et totondit comam capi- 
tis*® sui, et proieciens*® in terram adorauit^^, 21. et dixit: 
nudos exiui^^ de utero matris mea^^ et nudus uadam iiluc; do- 
minus dedit, et^' dominus abstulit*^*; sicut domino placuit', sic^^ 
factum est; sit nomen domini benedictum. 22. in omnibus ^® bis 

n 

que contigerut ^'^ ei, non peccauit lob coram domino, et non dedit 
insipientiam deo^®. 

C. IL' 

1. et factum est in Ulis diebus, uenerunt filii dei ut starent^ 
ante dominum, et uenit diabulus in medio eorum ut staret coram 
domino. 2. et dixit dominus diabulo: unde tu uenis? et respon- 
dens' diabulus domino et dixit: circuitis* que sub celo sunt et 
peragrato toto orbe adsum. 3. et dixit dominus ad diabulum: 

xn 

ani. aduertisti ergo famulum meum lob, quia non est quisquam 
similis illi super terram, homo innöcens, ferax, dei cultor, 
abstinens se ab omni malo? et adhuc perseuerat in inno-- 
cencia. tu uero dixisti substantiam eins frustra perdere^. 
4. respondens autem diabulus domino, ait^: corium pro corio, 
et omnia que*^ habuerit homo. dabit pro anima sua. 5. sed extende 
manum tuam et tange ossa et carnes eins, nisi in facie tua benedixe- 
rit tibi. 6. dixit autem dominus diabulo: ecce ® tradam® illum tibi ; 
tantum animam ipsius^^ custodi. 7. et egressus diabulus a facie 
domini, percussit lob uulnere pessimo a pedibus usque ad capud. 
8. et tulit sibi testam ut räderet saniam^^. et ipse sedebat in 

^ domus super liberos tuos, et mortui sunt fehlt in ß ft. — *' /tf^ et 
conscidit. — ^ c^ von capitis ausgewischt undi zerstört. — *® sie. fi fi 
procidens. — ^ ß fi orauit. — *^ ß\fi A exü. — ^^ ^^c, ^ea ist das letzte 
Wort auf einer Seite^ die folgende] beginnt mit et. — ™ et fehli in ß ft. 
— ^ nach dem u von ofcstulit ist ein Buchsfab ausradiert. — ^ ^ ita, in 
ß steht weder sie noch ita. — iS^ zwischen om MtKfnibus ist etwas aus- 
radiert. — ö'' n uber'iu vom Schreiber,^ — ^ so ^.fß domino. 
* C. II ist blossldurch einen Punkt, auf den einfetwas grösserer Anfangs- 
buchstab folgte wnSC. I geschieden. — ^ ßfi astarent, adstarent. — ^ ßf* 
respondit. — * /^^ circumiui — * jff/* ut substantiam eius frustra 
perderem. — ^ ß i* dixit. — '^ ßl* quaecunque. — ^ so fi. ß ego. — 
^ ßfi trade. — ^^ ßi* eius. — ^^sic.— ^ßfi iniecto (»6eÄfe iniecto,«xw 

4* 



Digitized by 



Google 



52 C. P. CASPAEI. . [No. 4. 

stercore extra ciuitatem. 9. tempore uero multo interiecto^* dixit^^ 
illi^*: quodusque^^ sustinebis, dicens: ecce expecto tempore ad- 
huc^^ paruo, sustinens spem salutis meae^*^? ecce enim exter- 
minata est memoria tua a terra, filii et filiae, mei ^^ uentris 
dolores et gemitus, quos frustra portaui cum labore. tuque ^® ipse 
in putridine uermium sedis pernoctans 2® sub diuo; et ego ^^ ober- 
rans, et deprecans de loco in locum et de domo in domum, ex- 
pectans, quando sol occidat et requiem habeam^^ laborum^® et 
gemituum, qui me nunc angunt^^. sed die aliquod uerbum in do- 

V 

mino^^, et morere. 10. ad ille intuens dixit ad eam: tamqam^^ 
una de stultis mulieribus es locutä. si bona accepimus^^ de manu 
domini, mala cur^» non sustineamus? in bis omnibus^» quae 
accederunt ei 8^, nihil peccauit lob labiis suis ante dominum. 11. 
ut ^^ autem ^^ audierunt tres amici eins omnia mala haec quae 
accederunt ei^^, conuenerunt ^* unusquisque de regione sua ad 
eum, Elifaz^ö Themanites^®, rex, Baldad Saucites^^, tyrannus, et 
Sofar^® Namathites^VMinaeorum rex. et uenerunt ad eum simul 
ut uisitarent et consolarentur. 12. uidentes autem eum procul, 
non non ^^ agnouerunt. et exclamantes uoce magna fleuerunt, scin- 
dentes singuli uestimenta sua, spargentes*^ puluerem** super 
capud suum*^ 13. sederunt cum eo in terra Septem diebus et 
Septem noctibus. et nemo eorum locutus est ad eum uerbum; 
uidebant enim uulnus eins atrox** et magnum ualde*^. 



falsch scheint'\^^'L&.). — ^^'ß et dixit. — ^* /?/^ illi uxor sua. — '^ sie. 
1® tempore adhuc fehlt in ß [i. — ^'^ meae fehlt in ß (i. — ^^ ^q ^, ß 
filiae mef. — ^^ ^o (i. ß tu quoque. — '^ so u, ß sedens per noctas. 

— 21 QgQ ff,}^n i^ ß ^ — 22 ßQ ß , ^ agam. — ^8 ßQ ^ ß dolorum. — 
^ ßfi agunt. B — ^ ß H' dominum. — ] 26 y ^^^^ a vom Schreiber. — 
^ ß f^ suscepimus. — 28 ^ quare. in ß steht\ weder cur noch quare. — 
'•^ so ß, fi Omnibus his. — ^ ß f^ iUi- — ®^ wocÄ dominum ein Absatz 
und das u von ut gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. Anfang 
des zweiten Abschnitts (11, 11 — 13), doch ohne II (roth) am Rande. — 
^ ßju haben et st. ut autem. — ^ ß/u illi. — ^ so /u. ß conuenerunt- 
que. — ^ ßft Eliphaz. — ^ so ß. fi themanithes. — ^^ so u. ß sau- 
cithes. — ^ ß Sophar, (i Sophor. — ^ (Jt Namathitlies, ß Naamathites. 

— ^ das eine non am Ende einer Zeile, das zioeite am Anfang der fol- 
genden. — *i das t von spargentes sieht wie i au.s. ß/^ et spargentes. 
^^ ßf^ singuli puluerem. — ^ ßf^ super capud suum in caelum. — 
^^ ß/u uulnera eius atrocia. — ^ ß^ et magnum dolorem ualde. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 53 

C. 111/ 

1. Post^ haec lob aperuit os suum, et maledixit diei suae. 
2. et respondit lob dicens ^: 3. pereat dies * in quo natus sum in 
eo^ et nox in qua dixerunt®: conceptus est homo. 4. nox*^ illa 
sint ^ tenebre, neque® requirat eam dominus ^^ desuper, nee ueniat 
in eam ^^ lumen. 5. sed decipiant ^^ illam ^' tenebrae et umbra ^^ 
mortis, ueniat super illam caligo, et ^^ conturbent eam quasi ama- 
ritudines diei. 6. et noctem illam suscipiant ^® tenebre; non sit 
in diebus anni, neqüe numeretur in diebus mensuum ^'^. 7. sed nox 
iUa sit dolor, nee ueniat iucunditas^® neque gaudium in ea^®. 8. 
sed maledicat illi^o maledicent*^ diei illi^, qui magnum coetum 
captus que ^^ est. 9. teneprescant side illius^, permaneat, et in 
lucem non ueniat, neque uideat Luciferum orientem. 10. quia*^ 
non conclusit portas uentris matris *® meae; abscondisset enim 
dolorem '"^ ab oculis meis. 11. quare enim in uentre *® non obii? 
ex utero exiui^®, et non protinus perii? 12. et ut quid consti- 
terunt^o mihi genua? quare ubera suxi? 13. nunc utique®^ dor- 
miens quiescerem et somnii '^ securitate fruerer 14. cum regibus, 
honoratis terre, qui gloriabantur ^^ in gladiis ^, aut con prin- 
cipibus ^^ quibus multum fuit aurum, qui compleuerünt domus suas 

^ Vor dem C, HL (roth). — 2 ^^g p gross, schwarz, mit rothen Funkten um- 
gehen. — ^ ß u Qt respondens lob dixit. — ^ ß/* dies ille. — ^ so fi. in 
ß fehlt in eo. — ® so A. ß fi dictum est. — '^ so fi. ß dies. — ^ so A, 
ßfi sit. — ® 80 ßA. fi nee. — *® so ß. fi dominus eam. — ^"^ so A. ßfi 
inueniat eam. — '^ ßftA excipiant. — ^^ so ßA, ju eam. — i* so fiA. 
ß umbr^. — 15 zweifelhaft, ob et oder ei. — "^^ so ß fji. A accipiant. —.^^ 
ß (jtA mensium; hei Aug. werden die Worte neque numeretur in diebus 
mensium nach den Worten sed nox illa sit dolor in V. 7 citiert und 
glossiert. — "^^ ß/t* iocunditas, — '^^ ß fi eam. — ^ so ßfi. A illam. — 
21 sic.ißfiA maledicens). — ^ so /u. A iUi diei, ß diei, ille. — ^8 dies 
oder captur que steht im Cod. ßu capturus. — ^* ßjuA sidera noctis 
illius. side steht auf der vorletzten nicht ausgefüllten Zeile eitler Seite. 
Von der letzten ist nur die zweite Hälfte beschrieben {mit illius permane). 
Es sieht aus, als sei auf dem leeren Raum etwas ausradiert und dann nicht 
ersetzt worden. — ^so fiA. ß Qua. — ^^ so fi A. in ß fehlt matris. — 
37 ßfi laborem. — ^^ A Ben. bloss uentre {wohl nur Druckfehler). — ^ 
so A (exii). ß/u exiens. — '^ so /uA. ß constituerunt. — ^i ^^ ^ /?Nunc 
itaque, fi Nunc itaque nunc. — ^ ß/t somni. — ® zweifelhaft^ ob so 
oder gloriabuntur; doch wohl jenes, was auch ßfiA haben. ^^ so A. ßfi 
malis. - 85 gic (die beiden Wörter in einem Wort), ß/u cum prin- 



Digitized by 



Google 



54 C. P. CASPAEI. [No. 4. 

argento, 16. aut tamquam abortiuum prolapsu ^^ de uulua matris 
suae^*^, tamquam^® infantes qui no uideruut^® lucem. 17. ibi in- 
pii posuerunt*® furorem suum, ibi requieuerunt fatigati corpore, 
18. simulque in aeternum habundauerun *i; non ^* audierunt uocem 
exactoris. 19. pusilluset magnus nbi** est, et seruus non me- 
tuens ^ dominum suum. 20. ut quid enim datur eis qui in amari- 
tudine sunt, lux, et uita animabus que sunt in doloribus? 21. 
quae desiderant mortem, et non contingit^^ illis, querentes eam 
tamquam thesauros*®, 22. et gaudio adficientur**^, si inpetrent*^ 
23. mors uero*® requies, cuius uia^^ abscondita est. conclusit 
enim deus aduersus euni. 24. ante escas quippe meas gemitus 
adest^i, et fleo coartatus timore. 25. timor enim quem uerebar, 
uenit mihi, et qaod^^ timebam, conprehendit me. 26. neque in 
pace fui^', neque in silentio, neque in requiem^*, uenit. autem^^ 
mihi ira. 

c. ivV 

1. Respondens^ autem Elifaz' Themanites* dixit: 2. ne forte 
loquamur tibi in molestiam^? pondus autem uerborum tuorum 
quis sustinebit? 3. quod si tu^ monuisti ' multus, et magnus"^ 
infirmium consolatus es, 4. et egros conroborasti sermonibus, 
genibusque infirmium ualitudinem prestitisti, 5. et nunc uenit 
in te dolor, et benetrauit te, tu autem conturbatus es. 6. nonne 
timor tuus® stultus est, et spes tua et simplicitas ui?® tuae^"? 



cipibus. — ^ sie (zvoüchen p und s steht doch ein stark abgeschwächtes iK 
ßfiA prolapsum. der Schreiher hat das" über u ausgelassen. — ^7 g^ae 
fehlt in fif^Ä. — ^ ß fi A aut tamquam. — so ifn Cod. nouiderunt, der 
Schreiber hat das "über o ausgelassen, ßfiA non uiderunt. — ^ ßfiA 
deposuerunt. — *^ sie [ßfi abundauerunt). — ^ so ß A. fi nee. — ^ 
ßfiA ibi. — ^ so ß, in fi fehlt non. A non timens. — ^ so A. ß fi con- 
tigit. — ^ /9^ thesaurum. — ^'^ ß f^ afficiuntur. — ^ si impetrent fehlt 
in ßfi. — ^ ßfiA uiro. — ^ so ft. ßA uita. — ^^ so A. ß fi gemitus ad 
dominum. — ^'^ ß fi quem. — ^^ so ß fi. bei A fehlt fui. — ^ ßfiA re- 
quie. — ^^ so ßfi. A enim. 
^ C. IV trägt die XJeberschrift Nil, de reso (d. i. response) elifaz ad 
iob.* in grösseren rothen Buchstaben. — ^ r gross, schwarz, mit roihen 
Punkten umgeben, — ^ ß Elipbat. — * /" Tbimanes. — ^ ß fi molestia 
^ in ß fehlt tu. — '^ ß fi manus. — ^ so fiA. ^ß \S mortuus [= tibi 
mortuus]**, La. — ® //Jl et simplicitas uitae, ß simplicitas uitae ohns 



Digitized by 



Google 



1893] DAS BUCH HIÖB. 55 

7. recordare ^^ itaque, quis mundus perierit, uel quando quando ^* 
ueraces radicitus interierint? 8. quemadmodam uidi arantes pes- 
sima, et qui serunt ea, dolores metunt sibi. 9. precepto domini 
peribunt, et spiritu^^ ire eias demulientur. . 10. fremitus leonis 
«t uox leaenae et gaudium draconum extinctum est^*. 11. mir- 
micoleon perit^^ eo quod non haberet escam, et catuli leonum's ^^ 
diuisi sunt ab inuice^^. 12. quod si aliquod uerum uerbum fuisset^^ 
in sermonibus tnis, nihil ornm ^^ tibi accedisset. numquid non 
•capiet^o auris magniflca ab eo^^ 13. soni "** et timoi'em in ho- 
mines*', 14. orro'** mihi accidit et tremo*^, et ualde ossa mea 
•commouit, 15. et Spiritus in faciem mihi occhrrit. orruerunt 
-capilli mei et carnes. 16. exurrexi, et non cognoui; inspexi, et 
Don erat 20 figura ante faciem meam, sed auram tantum et uocem 
^udiebam ^'^. 17. quid enim? numquid homo ante dominum mun- 
dus erit? aut ab operibus suis sine macula uir? 18. si contra 
seruos suos non credit, et aduersus angelos suos prauum 2® quid 
reperit; 19. habitantes^^ autem domus loteas, de quibus ^"^ et 
»OS ex eodem ulto^^ sumus, percussisti ^^ illos tamquam ineam*^ 
20. et mane ^* usque ad uesperem ^^ ultra non sunt; eo quod ®^ 



et. Ben. am Bande „f. viae''. — ^^ so ß ft. A Ben. tuae quasi stultitia. 
die beiden letzten Worte gehören aber wohl Äug. an. — ^^ die Zeile vor 
recordare nicht vollendet und das r des Wortes gross und mit rothen 
Punkten umgeben. — 12 ^^ ^^^ quando das letzte Wort einer Seite und 
das zweite das erste der folgenden. — *^ Cod. spü, ujo^ auch ß hat, nach 
La. = spiritum. — ^^ so A. ßfi gladius draconum extinctus est. — *^ 
ßuA periit. — ^ö das s dm'ch dh zuoei Punkte vom Schreiber cassiert. er 
wollte wohl zuerst sunt vor diuisi setzen. — ^^ ßfiA inuicem; der 
Schreiber hat unterlassen ~ über e zu setzen. — ^^ ß misset. — ^® der 
Cod. nihilorum (ß^Ä nihil horum\ — ^ ßjuÄ capit. — ^^ so ßf*. A 
ab eo magnifica. — 22 ^Iq ß sonum, fi somnum. „sonium ich zweifelnd^, 
La. Unter ~ scheint ein jetzt fast verwischter Buchstab gestanden zu ha- 
ben, vielleicht t (sonitum). — '^ ß/u ei timorem ndcturum decidente 
timore in homines. — '* das r über der Zeile vom Schreiber. — ^ sie (ß^ 
tremor). — ^ so ft, ß erit. — ^7 gQ ß^ ^ ged aura tantum, et uocem 
Äudiebam. — ^ so fi A. ß paruum. — ^ so fiA. ß habentes. — ^ sie. 
— 81 sie (eo de multo). ßu eodem ulto. — ^ ß ft A percussit. — 
^ ßfiA tinea. — ^4 ursprünglich magno; g doch ausgewischt, ß fi A et a 
mane. — ^ ß /i A uesperam. — 86 ^^ ^, ^ et eo quod, ^ et quod. — 



Digitized by 



Google 



56 0. P. CASPABI. [No. 4. 

non possint ^"^ sibi ipsi*^ subuenire, perierunt®®. 21. adflauit enim 
eos, et aruerunt; interierunt, quia non habebunt*® sapientiam. 



c. y: 

1. inuoca autem, si quis tibi respondeat, aut si que scorum 
angelorum^ uideas. 2. etenim stultum interimit^ ira, errantem*^ 
occidit zelus^. 3. ego autem uidi stultns radicem mittentes, sed 
protinus comesa* est eorum conuersatio. 4. longe flaut'' fllil 
eorum a salute, et conterentur® ante* ianuas inflrmorum'^ et 
non Sit qui eruat. 5. que enim illi congregauerunt, iusti come« 
dent, ipsi uero de malis non liberabuntur. exauriatur^^ fortituda 
eorum. 6. non enim prodiet de terra labor, nee de montibu» 
germinabit dolor; 7. sed homo in labore nascitur, pulli autem 
uulturis altissime uolitant^^. 8. unde et ego deprecabor dominum^ 
et dominum omnium dominatorem inuocabo, 9. qui facit magna, 
et uestigabilia^^, glorifica et ingentia quorum non est numerus. 
10. qui dat pluuiam| super faciem terrae, et mittit aquam 
sub celo. 11. qui facit infimos^* in excelso, et qui perditos^^ 
excitat in salutem. 12. qui mutat consilia astutornm, ut non 
faciat^* manus eorum ueritatem; 13. qui conprehendit sapientes 
in prudentia", et consilium uersutorum exterruit^®. 14. in die 
concurrent illis^^ tenebrae, et^^ tamquam in nocte^i palpabunt 
in meridiae, 15. et pereant in bello, et egrediatur de manu po- 
tentis infirmus, 16. sit^* autem inflrmus^» spes**, et iniqüi os^^ 
obstruatur. 17. beatus autem u^ quem arguat** dominus, cor- 



^^ ß fi Ä -possQTLt. — ^ 80 ßf*. A ipsis. — ^ so fiA. ß interierunt. — 
^0 /?^^ habebant. 
^ C. V ist ohne jedes Interpunktionszeichen mit dem vorangehenden verbunden 
«'ebenso in ßfi), — ^ Qq^ quescorum angelorum, /u quem sanctorum ange- 
lorum, ^quem angelorum sanctorum. — ^so ßu. JLperimit. — ^ßfiAer- 
rantem autem. — ^ so fiA.ßze\\x& occidit. — ^ ß f* comesta. — ' so ^. ß 
fient. — ^ ß fi A conterantur. — ^ so ß /i. A super. — ^^ so A. ßfi impio- 
rum.— ^^ ß/iA exhauriatur. — "^soA, ß fi uolant. — ^^ß/i inuestigabilia. 
— ^* i^/« infirmos. — ^^ ß/t impeditos. — ^^ so A. ß fi faciant. — ^^ so ß. 
u prudentiam. — ^^ gQ ß^ ^ exterret. — ^® so fiA, ß illi. — ^ ßf*A 
aut. — ^ so A. ßfi bloss nocte. — - ^ ß si. — ^ ßf*A infirmo. — ^ß 
pes. — ^ ß f^ iniquus. — ^ ß/iA arguit. — ^7 ^q ^ ß Correctionem. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 57 

reptionem ^"^ autem^s omnipotentes ne abnueris, 18. ipse autem^® 

dolere ^^ facit, et rursum ^^ medetur; percussit ^^ et manus eins 

sanauerunt^^ 19. sexies de necessitatibus liberabittea morte^*, 

et in septimo non non^^ te tangit^® malum. 20. in fame liberabit 

t 
te ^^ a morte, in ^® prohelio uero de manu ferri ^^ soluente *®. 21. 

a flagello linguae absconde te^^, neque timebis que^^ superue- 

nient*^ mala. 22. iniustos ^ et iniquos deridebis, et ferrotientes*^ 

bestias non timebis. 23. quia cum labidibus agri habebis fedus 

bestiae enim fere pagata^* erunt tibi. 24. deinde scies quod in 

pace erit domus tua, et tabernaculi tui conuersatio non peccabit. 

25. et scies quod multnm erit semen tuum, et filii tui erunt tam- 

quam omnis erba in campo. 26. et uenies in sepulctirm *'' tam- 

quam frumentum maturum, quod in tempore suo metitur*^ aut 

tamquam aceruus^^ are^® in tempore suo congregatus. 27. ecce 

hec ita exquesiuimus, haec sunt quae audiuimus^ tu uero scito 

temetipsum quid egeris. 



C. VI/ 

1. Respondens* autem lob dixit^: 2. si quis adpendens pon- 
deret iram meam, et dolores* meos ponat in statera simul, 
3. arena litorum inueniet grauiores; sed ut uidetur, uerba mea* 
sunt mala. 4. sagite enim domini ® in corpore meo sunt, quarum 



— 28 gQ ß ^ ergo. — "^ ß H' enim. — ^ ß fJ^ dolorem. — ^^ /? rusnm. — 
^ ß fi percutit. — ^ so ß. fi sanant. — ^ ßfihloss liberabit te. a morte 
ut ans dem liberabit te a morte in v. 20 heraufgekommen. — ^ das erste 
non das letzte Wort auf einer Seite, das zweite das erste auf der folgen- 
den, — 86 ßfiA tftnget. — 37 gQ jif^ ß liberauit te, A te liberabit. — ^ 
so fi A. ^et in. — ^ so A. ß fi inferni. — ^o ^^ ^ i^^wi Schreiher durch 
den Punkt cassiert und mit t erstattet, ßfiA soluet te. — *^ das t von 
te gehört auch zu absconde, die zwei t durch eins ausgedrückt, — ^ ß fjt 
neque timebis, neque. — ^ ß f^ superuenient tibi. — ** „Editi: Nonne 
patieris injustos etc. [A flagello linguale abscondet te: ne sentias contu- 
melias, nonne patieris injustos etc.]? At MSS., won ne patiaris? Injustos 
etc.", Ben. — ^ sie. ß fi ferocientes, A feroces. — ^ ßf*-^ pacatae. — 
*'' sie. — ^ ß fi metetur. — *^ ursprünglich acertuus, t dann aufgewischt * 

— ^ ß f* areae. 

Vor C. VI nichts als ein einfacher Punkt, — 2 grosses E. — ^ in ß fehlt 
F. i. — * ß/u sermones. — ^ so ß fi. hei A fehlt mea. — ^so A. ßfi dei. 



Digitized by 



Google 



58 C. P. CASPAEI. [No. 4. 

furor bibit sanguiDem meum. cum enim incipio loqui, stimulant 
nie. 5. quid enim ? num frustrafiager "^ clamauit ® nisi escam re- 
quirens^? aut bos mugiet, cum habeat in presepe tibus^®? 6. 
numquid potest sine sale edi panes? aut est sabor in sermonibus 
uanis? 7. sie nee anima mea potest cessare. fetidas enim nideo 
escas^i meas, sicut est odor leonis. 8, quod si det, et^^ ueniat 
postulatio mea, et spem meam det dominus^ 9. incipiens dominus 
uulnerat^® me, sed non in perpetuum me interficiat.^* 10. sit 
mihi ciuitas sepulchrum, supra ^^ cuius muros saliebam. non par- 
cam; non enim mentitus sum uerba sancti dei mei^®. 11. que 
est enim uirtus mea, et^"^ suflferam?,aut quod tempus meum, ut 
sustineat anima mea? 12. numquid uirtus lapidum uirtus mea, 
aut carnes mea^^ sunt aereae^®? 13. aut non in ipso confide- 
bam ^? sed adiutorium amercescit^^. 14. auersa est a me miseri- 
cordia, et uisitatio domini me dispexit. 15. propinqui mei non 
respexerunt me; tamquam torrens deflciens, aut sicut fluctus 
transierunt me. 16. qui me metuebant, nunc inruerunt super me. 
17. sicut nix aut glatias ^^ constricta cum tabuerit, in calore non 
conparet** quid fuerit, 18. sie et ego dereptus** sum ab Omni- 
bus, perit ^ et exclu de domu *^ mea factus sum. 19. uidete 
uias Temane eorum^^, semitas Sabaeorum intuimini^®; 20. quia 
confusionem consequentur qui in ciuitatibus et in^® diuitiis con- 
fldunt. 21. nunc autem et uos insurrexistis in me sine miseri- 



— '^ sie. ßfiA frustra onager. — ^ so ß. ft A clamabit. — ^ so A. ß f£ 
quaerens.^ — ^® sie (presepetibus\ ß ft presepe (A presepi) cibos. — 
^1 80 fi, A escas uideo, ß uideo carnes. — ^^ ^Editi cum versione Vul- 
gata, Qiiis det utl At MSS. Quod si det et*", Ben. — ^^ ß^ uulneret. — 
^* 80 fi. ß interficiet. — ^^ ß fi A super. — ^^ so ß fi. A uerba sunt sancta 
dei mei. — ^'^ ß/iA ut. — ^^ sie {ß fi meaeV — ^^ so ft (eree). ß ene§. 
'0 so ßfi. A Ben, aut non in ipso confidebe.m, cum mihi bene esset. 
Allein die Worte cum mihi bene esset gehören trotz der auf sie fol- 
(jmden Glosse: id est, cum essem immortalis ad imaginem Dei ohne 
Zuoeifel Aug. an. — 21 gi^ amer am Schlüsse einer ZdU, cescit am An- 
fang der folgenden, ßu A 2, me recessit. — 22 ^ic. ß glaties, fi glacies. 
^^ ßfi apparet. — ^ ß f* derelicbus. — '^ ß (i A perii. — ^6 ^vc, ßf*A 
exul {A exsul) de domo. — 27 gic ßfi A Themanorum. — '^so A (se- 
mitas Sabaeorum intuemini^. „Intuemini zum Folgenden gezogen ß, 
intuemini ebenso fi"^, La. — ^ so fi. in ß fehlt in. — ^ in ft fehlt V. 21. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 59 

cordia; sed uidentes uulnus meum tiniete^**. 22. quid enim? 
numquid aliquid uos petit^^, aut fortitudine uestra^^ indigeo, ut 
me saluetis ab inimicis, aut de manu potentis eripiasti^^ me? 

24. docete rae, et ego obmutescam. si quid erraui, dicite mihi. 

25. sed ut uideo, praua^^ueri hominis uerba^^ citis**. non enim 
a uobis auxilium peto, 26.- neque increpatio uestra silentium 
ponet mihi^"^; neque enim elocutionem sermonis uestri sustinebo. 
27. uerumtamen super pubillum ^^ inruitis^^ et insilitis*® in 
amicum uesirum. 28. nunc autem aspicientes *^ uagate *^ mihi, in 
facie uestra non mentiar. 29. sedete, et non sit iniquitas, et 
rursum iustitiae ?^ adeste **; 30. non est enim in ore meo iniqui- 
tas, et fauces meae, nonne sapientiam meditantur^^? 

c. vii; 

1. numquid non temptatio est uita humana super terram, et 
sicut cottidiani mercenarii uita eius? 2. aut tamquam seruus 
metuens dominum suum * et cousecutuss ^ umbram, at * tamquam 
mercenarius expectans^ mercedem operis sui? 3. sie et ego ex- 
pectaui menses uanos, et noctes dolorum date sunt mihi. 4. si 
dormiero, dico: quando dies? et si surrxero, rursum: quando 
uesperum®? repleor"^ autem doloribus a uespere® usque ad mane, 
5. et concrescet® corpus meum putridine uermium. infundo 
glebas terre^®, radens saniem, 6. et uita mea^^ exilior est quam 



— 81 ßuA petii. — ^ 80 fi A. ß fortitudinem^ uestram. — ^ sie. fi/u 
eripiatis. — ^ so u. ßA (A auch in der Auslegung) parua. — ^ so ß A. 
„esse (abgekürzt geschrieben) ^m", La. — ^6 gic {ßfiA dicitis). — ^ f^ im- 
ponit miki, ß mihi imponib. — ^ so fißA (pupiUum). „Loi. super pu- 
siüum.* Am. Er. et plures MSS. pusillum (Druckfehler für pupillum)'. 
juxta Vulg. et LXX", Ben. — ^ ß fiA irruistis. — ^ ßl^ insilistis 
(„beide Hdss insilistis", La). — ^^so ßu, A inspicientes. — *^ so st. ua- 
cate (ßfiA). — *3 oS.er iustiti§. — ^^ ßfiA adestote. — *5 so ßfi. A 
meditabantur. 
^ Vor C. Vn ein einfacher Punkt — ^ so /uA. in ß fehlt suum. — ^ das 
zweite s vom Schreiber durch die beiden Punkte cassiert. — ^ so st. aut 
(ßuA). — ' ßfiA qui expectat. — ^ ßfi uespera, A uesper. — ^ so A. 
ßfi replebor. — ^ so A. ßfi uespera. — ® /9^-ä concrescit. — ^®50 (aA. 
/?In fundo glebas terre. „Sic (infundo glebas terrae) MSS. juxta LXX. 
At editi in fundo globos terrae^, Ben. — ^^ so A. in ßfi fehlt mea. — 



Digitized by 



Google 



60 0. P. CASPARI. [No. 4. 

loquella, et periit^^ in uacuam spem^'. 7. recordare ergo ^* quia 
Spiritus est uita mea, et non amplius reuertetur oculus meus ui- 
dere bona^^. 8. non me^* cognuscet^*^ oculas uidentis; oculi tui 
in me, et non subsisto, 9. tamquam nubes expurgata de celo. si 
enim homo descenderit ad inferos, ultra non ascendet, 10. et non 
reuertetur amplius in^^ domum suam, neque cognocet^® illum ultra 
locus süus. 11. propterea itaqua*® et ego non parcam ori meo, 
in 21 angustiis*^ positus Spiritus mei; aperiam amaritudinem anime 
pieaecoartatus. 12. ututrumne^^ mare sum'* autdrago, quiasta- 
tuisti super me custodiam'^? 13. qüia dixi: consolabiturme lectus** 
meus, et referam me ipsum*'' cumfabulationem ^f in toro meo, 
14. exterres me per somnia et per somnia^®, et per uisiones ^^ 
meae^i obstubefacis. 15. absolue'^ a spiritu animam meam, et 
a morte ossa me. repelli ^^; 16. non enim in sempitemum uiuam, 
ut pacienter feram. discede a me; uana est enim uita mea. 
17. quid enim est^ homo quod exaltasti eum, aut qui'^ ex^^ 
sensu ^'^ tuo intendisti ad ^® eum. 18. uel uisitationem eins '® 
pacies*^ in mane, et in requiae iudicabis eum? 19. usque quo 
non me*i timittis, neque deferes*', donec deglutiam*^ saliuam 
meam in dolore? 20. si ego^* peccaui, quid tibi possum*^ facere? 
tu quis scis ** sensum humanum, quare posuisti in me *^ ut loquar 
aduersnm te, et sum^® tibi honer*®? 21. et quare non est^® 



12 SO fi. ß perit. — 13 so ß. (i uacuum spes. — i* so A. ßft itaque. — 
^^ A Ben. et non reuertar ad uisibilia. Diese Worte sind jedoch ohne 
Zweifel nur Atig,''s Bemerkung zu den ausgelassenen Textworten. — ^^ so 
A. ßfi nonne. — ^^ so A (cognoscet), ß fi cognoscit. — ^^ ^q ßA. in f* 
fehlt in. — i® sie. — 20 ^ic. — 21 ßfi loquar in. ^ ^ ßfi angustia. — 
28 sie, Wiederholung von nt. — ^ ßfiA sum ego. — 26 q^ja statuisti 
super me custodiam fehlt in ß. — ^^soßA, fi lectulus. — 27 ßfiA ad me 
ipsum. — 28 cum fabulationem geschrieen, ßfiA consolationem, — 29 cos. 
siert durch die Funkte über den drei Wörtern. — ^ ßfiA uisionem. ~-^A 
me. in ßfi fehlt me. — 82 ß^ absolues, ^ absoluens. — ^ ßA repuli, 
fi reppuli. — ^ ßft est enim. — ^ ßuA quia. — ^ qtl fehlt in ßf*Ä. 
— 87 na4ih sensu ein ausradiertes s. — 88 sq ß^^ ^ in. — 89 gQ y^\i ^ 
God,\ das Wort steht auf der letzten Zeih einer Seite, in die innere Ecke 
eingeklemmt, und ist deshalb undeutlich. — *® so st. facies. — ^^ßf*A me 
non. -— *2 sie (ßfiA deseris). — *^ so A. ß glutiam, ^ gluttiam. — 
^ so A. ßfi bloss ego, — ^ ßfiA possum tibi. — *8 ß^ q^j gcjg. q g loohX 
durch Verdoppelung des s von scis entstanden, — *7 ^^ posuisti me. — 
^ so fi. ß sim. — *® sie. ßfi oneri. — ^ t durch den Punkt cassiert 



Digitized by 



Google 



1893.] BAS BUCH HIOB. 61 

' oblitus iniqaitatis meae, et porgasti peccatum meom? nunc aatem 
in terram ibo. maneuigflabo^^, et ulti*a non ero. 



c. vin/ 

1. Ad ' haec Baldat Saucicitis dixit: 2. quoosqne loqaeris 
haec? Spiritus maltiloqnaz' est oris tuil 3. nmnqoid dominus 
inioste agit, cum iudicat? ant qui fecit omnia, torbabit qaod iustom 
est? 4. si filii toi peccanerant coram eo^ misit in mann iniqui- 
tates eornm^ 5. tu autem consurge delucolo ad dominum omni- 
potentem, et^. 6. si mundns et uerax^ es tu, precem exaudiet 
tuam", et restituat® tibi uitam iustitiae; 7. et erunt priora tua 
minima, nouissima tua^® infinita. 8. interroga enim generationem 
priorem, et exquire genns parentum. 9. hesterni^^ enim" sumus, 
et nescimus, et umbra est uita nostra super terram. 10. aut 
numquid non hi ^* docebant i* te, et referunt ^^ tibi, et ex corde 
suo proferentes 1^ sermonis? 11. numquid uiret" scirpus siue 
aqua? aut crescit iuneus, nisi inprietur^®? 12. adhuc in sua radice 
consistet^^ et non metetur. antequam bibat^", omnis erba nonne 
arescit? 13. sie igitur erunt nouissima omnium*^ qui obliuiscun- 
tur dominum; spes enim impii peribit, 14. et inhabitabilis** erit 
domus eius, adque araneis conplebitur tabemaculum eins. 15. 
quod si et 23 suffulserit domum suam, non stabit, et cum coepe- 
rit*^ non permanebit 16. humidus enim est^ ante solem, et 



{aiich A Ben. est; hier wohl nur Druckfehler). — ^^ das ist toohl maue 
euigilabo; das e von mane und^das von euigilabo durch ein e ausgedrückt; 
ßfi mane uigilabo, A nam euigilabo. 
1 C, Viil folgt auf C. Vü ohne Zwischenraum in derselben Zeile. Ncu^ 
dem Schlusswort von C, Vü ein einfacher Funkt. — "^A. etwas gross. — 
^ so fi, ß multiplex. — ^ ß/i oji tuo. — ^so ß/*A („Editi, m manum — . 
At MSS., in manu: juxta LXX", Ben,), — * ß/iA et precare. — ^ «o 
fi. in ß fehlt et uerax. — ^so fs. ß tuam exaudiet. — ^ß/*A restituet.— 
'® ß^ nouissima autem tua. — ^ so ß, /u et extemi. — ^ so ß. in ^ 
fehlt enim. — ^ so fi. ß iL — ^* ^A docebunt, ß nocebunt. — ^ Cod. 
refeT (referunt? referent?). ß^ referent. ^ ^^ ß/i proferent. — *^ so 
A. ßfA uirescit. — ^^ sie. ßft irrigetur. -«- '^^ ßf*A consistit. — ^ so A. 
ßf* uiuat, vivat. — 2i ^^ hominum. — ^ ß/i non habitabilis. — ^3 ^^ 
ßA. f€ et si. — ^ so A. ßfi cvperit, ceperit. — ^6 ^^ ^, ^^ est enim. 



Digitized by 



Google 



62 C. P. CA8PAEI. [No. 4. 

de putridine eius^ß germen eius ascendet 17. in congregationi-' 

bus lapidum dormit, et in medio lapillorum uinit^*^. 18. si teg- 

t 
lutierit*®, locus mentietur eum, non enim aduertisti ^® haec, 19. 

quia euersio impii talis^*^ est; de terra autem alterum^^ deger- 

minauit ^^. 20. dominus enim no probabit ^^ innocentem, nee uUura 

a 

munus impi^ accipit^^ 21. ueratium autem os repleuitur^^ 
risu, et lapia eorum confesione^^. 22. inimici autem eorum 
iüduentur confusione, et tabemaculum impii manebit^^. 



C. IX.' 

1. Et* respondeus lob dixit: 2. uere scio quia ita est. quo- 
modo enim poterit homo iustus esse^ apud* deum^? 3. sienim^ 
uellit'' iudicio contendere cum eo, et respondens unus^ de mille. 
4. sapiens ' enim sensu et fortis et magnus. quis durus fuit coram 
eo, et mansit? 5. qui in uetustate "^ perducet^^ montes, et nesciunt; 
qui uertit eos in ira; 6. qui commouit ^* orbem a fundamentis, 
et columne eius mouentur ^^; 7. qui praecepit '* soli, et non ori- 
tur, et contra sidera signat; 8. qui extendit celum solus, et am- 
bulat tamquam super terram super mare ^^; 9. qui facit Are- 
turum et Uesperum et Pliadas et interiora Austri; 10. qui facit 
magna et ^® inuestigabilia, glorifica et ingenti ^'^ quorum non est 



— 26 SO ßA. in fi fehlt eiu8.| — 27 ^^^ uiuet. — 28 ^as t über ut v(ym 
Schreiber, ßfi deglutierit (La deglut[tjierit), A deglutietur. — ^so /i. 
ß animaduertisti. — ^ so ß. fi imputabilis. — ^ so A. ßf* altemtrum. 
^ ßf* genniiiau(v)it, A germinabit. — ^sic (der Schreiher hat das " über 
ausgelassen), A non probabit mit der Bemerkung (Aug.^s): An: non 
reprobabit? vel illud: Impium non probabit innocentem? ß non re- 
probanit, /i non reprobabit. — ^ so st. impii. — ^ das a vher dem i 
vom Schreiber, ßfi accipiet. — ^ ß repleuit, ^|replebit, ^-4 ünpleuit. — 
•^ sie. — ^ ßf^ non manebit, A non permanebit. 

* 0. IX beginnt mitten in einerlZeile nach einem blossen Punkt, und sein 
erster Buchstab ist kaum gross, — ^ in ß/i fehlt et. — ^ fi quis iustus 
esse, ß bloss iustus esse. — *> so ß, /u ante. — '^ ß/u dominum. — ^ ß 
eni. — Ä'' sie (ßu uelit). — ^ ß non respondebit ei unus, f* non respon- 
debit ei unum, A non respondehunt ei unum. — ^ ß/* sapiens est. — 
*® 80 ßfi, A uetustatem. — ^^ so ßfi. A perducit. — ^ ßfiA commouet. 

— 18 ßfij^ mouebuntur. — i* /9i<^^praecipit. — ^ so ß/i. A super 
maie tamquam super terram. — ^ ßf* atque. — i' so st ingentia; 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 63 

numerus. 11. si transgressus me fuerit^®, non uidebo ^®, et si 
transierit me'®, nee sie sciam. 12. si enim morti tradiderit, quis 
auertit^i? aut quis dicit^^ [m. ^^^^ fecisti? 13 ipsius enim 
inauertibilis ^3 ira. ab ipso subdita ^^ sunt cetera ^ sub celo. 

14. quod si audiat me, et discernat sermones meos secum, 

15. quod si etiam iustus fuero, non exaudiet me. iudicium eius 
rogabo. 16. si uero inuocauero, non** exaudierit, non credam 
quod*^*^ exaudiuit^^ uocem meam. 17. ne forte in^turbine me 
conterat; multas enim tribulationes meas fecit sine causa, isj 
non enim sinet 2» me respirare, sed inpleuit me amaritudine. 19. 
etenim quia potest, obtinet; nain iudicio eius qui ^® aduersabitur? 
20. quod si^i fuero iustus ^2, os meum impia loquitur®^ 21. quod 
et si^* fuero sine crimina^^, prauus inuenior^^ si enimetimpiae 
egi in anima mea^'^, nescio. uerumtanien ^® aufertur^® uita mea. 
22. uerum^o est; propter quod et dixi ^^ : magnum et potentem 
disperdit^* ira. 23. qua nequa nequam*^ homines in magna 
morte erunt, sed iuste** deridentur^. 24. terra tradita est in 
manus impii. facies iudicium** eius operit*''. quod si non est^^ 
quis ergo est? 25. uita autem mea leuior est qur Cursore*^, fu- 
gerunt, et non uiderunt bonitatem. 26. abierunt quasi uestigium 



das Wort stellt am Ende einer Zeile, — ^^so^juA. ß fuerit me. — ^® nach 
uidebo folgen bei A Ben, die Worte : süaltior me fuerit, aut celeritate 
perstrinxerit (Ben, am Bande: f. pertransierit) me, non eum agnoscam 
als Textworte. Sie gehören aber Aug. an, — ^ so fi. in ß fehlt me. — ^^ 
ßfiA auertet. — ^ ßfM. dicet. — ^ ß inauertabilis. — ^sofiA. ß con- 
dita. — 25 so ßfJiA (es ist ceti zu lesen). — ^6 ß^ et non, f* bloss et. — 
27 so ßfi. A quoniam. — ^ so fiA. ß exaudiet. — - ^'^ ßfiA sinit. — ^® 
ßftA quis. — ^^ ß quod si et, f^A quod^et si. — ^2 dag - ^^r u (um) 
vom Schreiber durch den Punkt cassiert. — ^ ßfiA loquotur. — ^so //. 
ß si et. — 36 ^f^ ^r^durch den Funkt vom Schreiber als Fehler bezeichnet 
— ^ö ß/u inueniar. — ^^ ß/u animam meam. — ^^ so A. ß(i uerum au- 
tem. — ^^so ß(i. -lauferetur. — ^ /5^ -äunum. es sieht aus, als hätte der 
Schreiber corrigieri, vielleicht unum in uerum. — *^ so ßfi. A unum est 
quod dixi. — ^2 ^q ^ ß^ disperdidit. — ^ sie. ß/u quia neque, A quia 
nequam. — ** ß^ iusti (so Aug. nach den Worten: in qua sunt etiam 
iusti, cum — deridentur). — ^^ ß/* \S. deridentur. — ^ ßfi facies iudi- 
cum, A faciens iudicium. — ^'^ so A und fi (in /* „war [operit] operuit, 
das u ist radierif*, La), ß operuit. — ^ so /uA (Aug. dtiert quod — est 
ztoeiMal, das zweite Mal fügt er ipse hinzu: quod si ipse etc.). ß quod 
si iUe non est. — ** sie (das cur wiederholt und das erste Mal qur ge- 



Digitized by 



Google 



64 c. p. CASPABi. [No. 6. 

nauis, aut quasi aquile uolantis et qoerentis^" escam. 27. quod 
si et locutus fuero obliuiscor dum loguor. declinans in faciem^^ 
ingemescam. 28. commoueor omnibus membris; scio enim quia 

a 

inpuDitum me non timittis. 29. et qui^^ gmn impius, quare non 
sum mortus^', et^* laboro? 30. quod si puriflcatus fuero in niue, 
et mundatus ftiero mundis manibus, 31. satis in sorde ^^ me tinxi- 
sti^^ et exsecratum est me^'^ uestimentum meum. 32. non est^^ 
etenim^® homo sicut et ego®*^, cui contradicat^i, ut ueniamus par- 
»itef ad iudicium. 33. utinam esse et «^ nobis arbiter, et qui ar- 

i 

gueret, et qui audiret inter utrumque®^! auertat a me urgam^* 
suam, et timor eius non me terreat! 35. loquar et non timeam 
eum. non enim nunc®^ sum mecum. 



c. x/ 

1. defecit anima mea^. proferam contra me sermones meos. 
loquar in amaritudinem ' anime meae coartatus, 2. et dicam ad 
dominum: noli me docere impium esse, quare me taliter iudicasti? 

3. aut bonum est tibi, si inique egero? quia dispicis opus quod 
manus tuae feceruni, et ad consilium impiorum animaduertisti? 

4. aut sicut homo respicit^ perspicis? aut sicut homo uidet^, 
uidebis? 5. aut humana est uita tua? aut anni tui sunt tamquam 
dies hominis? 6. quia perquisisti iniquitatem meam, et peccata 
mea inuestigasti, 7. scis enim me nihil impiae ® fecisse. sed quis 
est, qui de manibus tuis eripiat^? 8. manus tuae finxerunt me 



schrieben). — ^ so A (quaerentis). ßf* uolantes et quaerentes. — ^^ so 
A. ßfi facie. — ^2 im Cod. quisum geschrieben, das a viber dem i mm 
Schreiber (ßfiA quia sum). — ^ so st. mortuus {ßf^A). — " so A. ßfi 
sed. — 56 ursprünglich sorte; t darm in d conigiert. — ^ so A. ß u 
tinxi. — 57 ß^A me est. — ^ so ßfi. ^ es. — ^ ß(^ enim. — « so 
A. ßfi sicut ego. — ^^ ßfiA contradicam. — ^ sie (ee, et). ßfj^A esset 
— ö8 ßQ A. ßfi utrosque. — ^ das i über ur vom Schreiber — ^ so ß /i\ 
hei A fehlt nunc. 
1 C. X beginnt mitten in einer Zeile, ohne dass ihm irgend ein Interpunktions- 
zeichen vorangeht. — ^ ßf* defecit anima mea in uita mea. — ^ amari- 
tudine. ßf* amaritudiAß. — ^ ßf^A perspicit. — ^ fif* uidet homo. — 
^ so ß K. fi impium. — '^ „Sic MSS. cum LXX. At editi, eripiatur'^y 



Digitized by 



Google 



1893,] DAS BUCH HIOB. 65 

et fecerunt^, postea uero mutatus percussisti rae. 9. memor esto 
quia de lato finxisti me, et in terram iterum® conuertis^^ 10. 
nonne tamquam lac mulsisti me, et coaculasti me sicut^^ caseum? 

11. pelle 12 et carne me induisti, ossibus et neruis me inseruisti. 

12. uitam et misericordiam mihi dedisti, et inspectio tua custo- 
diuit spiritum meum. 13. haec ergo cum in te sint, sciam^^ 
quia omnia potes, nee est tibi inpossibile quicquam. 14 quod si 
et^* peccauero, custodias^^ me, ab iniquitate^* non inponitum 
fecisti me. 15. quod si et^*^ impiee^® fecero^®, uq mihi, et si 
iniustus^® fuero, non possum respirare. plenus enim sum obpro- 
prio. 16. et capior sicut leo e^i ad occisionem. iterum autem 
•commutatus seuissime crucias me, 17. instaurans^* in me dor- 
menta mea^^. ira magna usus es me^*^ et inportasti mihi temp- 
tationes. 18. quare ergo de uentre eduxisti me, et non sum 
mortuus, ut nullius oculi me uiderent, 19. et essem tamquam 
nunquam^^ fuissem? quare autem a uentre non sum protinus 
sepultus^ö? 20. aut numquid non est paruum tempus^'^ uite 
me^? patere^s me^», ut requiescam pusillum, 21. antequam eam 
unde non reuertar^^, in terram tenebrosam et calicosam, 22. in 
terra ^1 noctis ^^ aeterne, ubi non est lux, nee est uidere uita^^ 
hominum ^\ 



Ben. — 8 fif£ fecerunt me et finxerunt me. — ® ßÄ me iterum, ^ iterum 
me. — ^^ ßfiA conuertes. — ^^ ß (i ut. — ^2 ß fi et pelle. — ^3 ßuA scio. 
- 1* so A. ß quod et si, ,« quod si. — ^^ ß/u A custodies. — ^^ ßfi 
ab iniquitate autem. — ^' so fi, ß quod et si. — ^^ doA erste {sehr 
undeutliche) e durch die Puncte cassiert. — ^^ so fi. ß egero. — ^o 
ß fjt A iustus. — 21 sie. — '^ so A. ßju restauras. — ^ so A. ßfi tua. — 
^ ßf* m me. — ^ ßf4 A non. — ^ ß fi sepultus protinus. — ^7 ^^ 
parum tempus, A tempus paruum. — '^ so A. ßft attere. — ^ so ß/u. 
A ergo me. — ^o ^ 5^^- jg^^, antequam eam in poenas, unde reuerti non 
licet. Allein in — licet ist augenscheinlich Aug.^s Erklärung des nicht 
angeführten unde non reuertar. — ^^ ßi^ terram. — ^ so /u. ß mortis. 
— ^ ßfi A uitam. — 3* nach hominum Jten Punkt und die Zeile unvoll- 
endet. 



Vid.-Selsk. Forh. 1898. No. 4. 5 

Digitized by VjOOQIC 



66 C. P. CA8PAB1. [No. 4- 



C. XL' 

1. Et 2 respondens Sofar Nimatites^ dixit: 2. qui multa. 

i 

dicit, et audre* debet? aut numquid eloquens uidebitur^ iustus^ 
esse? 3. beatos natos homines*, breuis*^ uitae! noli multus esse 
iu uerbis, cum nemo sit qui contradicat tibi. 4. neque dicas: 
iustus sum operibus. et sine crimine fui^ ante eum. 5. sed 
quomodo dominus loquatur ad te,. et aperiat labia tua tecum^ 
6. et doceat te uirtutem sapientia** quia tuplex erit super te; 
et tu nescies *" quia digne reddita sunt tibi a domino ^^ qne- 
peccastis^^ 7 a^t uestigium domini inuenies? uel ad ultima, 
peruenisti^^ corum^* quae fecit omnipotens? 8. suplime^^ est 

func 

caelum, et quid facies? protius ^^ uero inferi ", quid scis? 9. 
aut longior a spatio uel latitudinem *® maris. 10. quod si euer- 
terit omnia aut congregauerit, quis dicit ^^ illi: quid fecisti? 
11. ipse enim nouit opera iniquorum ^^, et uidens iniusta non 
neglegat ^K 12. homo uero 22 aliter natat 2» sermonibus, et uir 
natus mulieris tamquam onager erit in deserto. 13. si enim tu 
mundum posuisti cor tuum, et extendis^* ad eum manus tuas. 
14. si iniquum quid est in manu tua, longe facito illud a te, et 
iniquitas in domo tua non maneat; 15. sie enim fulgebit facie» 
tua tamquam aqua pura, et expoliaberis ^ß forte 2« et non time- 
bis; 16. et labores^'^ obliuisceris tamquam fluctum^^ qui preterit^ 



1 am Bande. V. (roth). — 2 jj gross^ schvoarZj mit rothen Flecken umgeben^ 

— ^ ß fi Minaeus. ^— * das i über dr' vom Schreiber. — ^ so ßfi. A 
uidebitur eloquens. — ^ ß f^ beatus homo natus, homo, A beatua 
natus homo. — '' urspünglich preuis. p dann vom Schreiber in b corri- 
giert, und ausserdem mit zwei Funkten als Cassationszeichen versehen. — 
* der Cod. crimine. Fui. — ^ ß /i sapientiae. — ^^ ß/i A et tunc scies. 

— ^"^ so ß A. fi deo. — ^^ ß/i A peccasti. — ^^ ß f^ uenisti. — ^* 50 
//. ß horum. — ^^Iso A (sublime) ß (suUime ;est7c§lü). fi sublimior est 
caelo. — ^^ sie. ß fi profundior. — ^'^ ß f^ inferis. — ^^ wohl Verdoppelung 
des m von mare. ß altitudinö, ^ altitudine. — ^^ ßfi A dicet. — ^ so^ 
ß/u. A hominum iniquorum. — ^ ß negligit, ^ negliget. — ^ so ß A. 
in /u fehlt uero. — ^ ß/u A nutat. von La. richtig in natat comgiert. 
^* ßf^ extendes, A. exten den s. — ^ so fi, ß exspoliaberis. — ^ sie 
{ßfjt sorde). — 27 ^^ laboris. — ^ so /i Ä, ß fructum. — ^soß/*.A 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 67 

et non terreberis 2^; 17. et oratio tua tamquam Lucifer erit; et 
a meridiano orietur^'* tibi uita; 18. et confldes quia est tibi 
spes, et pro solicitudinibus et curis apparebit tibi pax. 19. 
requiesces enim, et non erit qui te expugnet, et rogabant^^ 
faciem tuam multi. 20. oculi autem ^^ impiorum tabescent, salus 
autem relinquet eos; spes enim eorum perdicio est anime. 



C. XIL' 

1. ßespondens^ autem lob dixit: 2. ergo nos estis^ homines? 
an uobiscum* morietur^ sapientia? 3. et mihi quoque est cor, 
sicuti * et uobis; 4. sed iustus uir et sine crimine uenit in deri- 
sum''^. 5. 6. in tempus enim certum praeparatus erat, ut succum- 
beret aliis, et domus eins, ut deuastaretur ab iniquissimo uiro ®. 
nuUus confldat, cum sit nequam, se inpunitum futurum; quod- 
quod ® in iracundia *^ prouocant ^^ deum, tamquam inquisitio in 
eos 12 uQjj git fütura. 7. sed tamen interroga quadrupedia, si 
tibi responderint 1^, aut uolatilia caeli, si renuntiauerint tibi, 8. 
enaria^* terrae, si loquetur adiae^^, et referent^® tibi pisces 
maris; 9. quis nescit in bis omnibus quia manus domini fecit 
haec? 10. si non in manu eius est anima omnium uiuentium, et 
Spiritus omnis carnis hominis. 11. aures enim sermonis diiudicat, 
fauces autem gustant escas sibi. 12. in multo tempore^'' sapi- 
entia est, et in longa uita est scientia. 13. apud eum est sapi- 
entia et uirtus, ipsius est consilium et intellectus, 14. si destruxe- 



terreris. — 3" der Cod. meridiano. orietur {der Punkt soll vielleicht die 
beiden o auseinanderhalten), — ^^ ß/u Ä rogabunt. — ^ so u. in'^ß fehlt 
autem. 
^ lieber dem C. etwas tiefer als die letzte Zeih des vorangehenden steht .VI. 
{roth). — ^ 'R gross, schwär Zj mit rothen Punkten umgeben. — ^ so ß. f* 
estis soll. — * rfflw erste u von uobiscum ausgelöscht. — ^ so ^. ß orietur 
{das m von uobiscum und das von morietur wohl durch ein e ausgedrückt). 
— ö ßftsicut. — '^ so A. ß fi ad risum. — ^ ß fi A ab iniquis.fimmo 
uero. mit immo uero beginnt V. 6. — ^ so ß (quotquot). /« quod. — 
^" ßfi iracundiam. — ^^ so ß. (i prouocat. — ^ so ß A. fi ^o. — ^^ so 
ß (i. A respondeant. — i* /9^ et narra. — ^^ so oder vielleicht auch 
adtae dir Cod. ß /u aö. te. — ^^ so der Cod. {das " über e stark verwischt, 
mit nt fängt im Cod. eine andere Hand an (s. ob. S. 16). — ^'^ so fi A. 

5* 



Digitized by 



Google 



68 C. P. CASPARI. [No. 4. 

rit, quis edificabit? si cluserit circum hominem, quis aperit? 
15. si prohibuerit aquam siccabit terram, quod si et ^® emiserit, 
perdedit^® euertens terram. 16. apud ipsum imperium et forti- 
tudo et disciplina et intellegentia. 17. qui ducit consultores ^^ 
captiuoa, iudices autem terre in pauorem misit^i. 19. qui con- 
locat reges super sedes, et circumdedit balteo lumbos^^ eorum. 

19. qui emittit sacerdotes captiuos, et potentes terr? euertit. 

20. qui permutat^s labia fidelium, et intellegentiam senum^* 
cognouit; 21. effundens^s ignobilitatem super principes, et humiles 
sanauit^ö. 22. qui reuelat profunda de tenebris, et produxit in 

a 

lucem umbram mortis, 23. decipieus gentes et perdens eos^^^ si 
sternens ^s gentes et in uiam ^^ deducens ^® eas, 24. reconcilians 
corda principum populi ^^ terrg; seduxit ^^ autem eos ^^ in uia ^* 
quam non nouerant. 25. tractabunt tejiebras^^ et non lucem, et 
errabunt sicut aebrius^®. 

C. XlW 

1. ecce haec omnia uidit oculus meus, et audiuit aures mea, 
^. et noui que et uos nostis. et ego quidem non sum uobis in- 
sipientior; 3 immo uero et ego ad dominum loqar^, et arguam 
in conspectu eins, si uoluerit. 4. uos autem estis medici iniqui, 
et curatores malorum omnes uos. 5. utinam contingat uobis 
obmutescere, et repotetur^ uobis in sapientiam. 6. audite ergo 



ß tempore multo. — ^^ so ß A. in fi fehlt et. — ^^ so fl (perdidit). 
/« Ä perdet. — ^ so Ä. fi consiliatores, ^ consiliarios. — ^^ so fi Ä. 
// mittit. — ^ so fi Ä. /u renes. — ^'so /u A. fi permittat. — ^ der 
Cod. se fl. — 25 gQ ^ ß et effundens. — -^ so fi. fi sanans. — 27 q vom 
Schreiber durch den Punkt cassiert und durch a darüber ersitzt — 28 
oder vielleicht st sternens ( Wiedefi'hölung von st). fif^A sternens. — 
20 so A. fi fl uia. — ^ so fi fl. A ducens. — ^^ vielleicht popoli. — ^ 
„Editi, Eduxit. MSS. vero, Seduocit'' Ben. bei A. — ^ so A. fifi iUos. 
— ^ so fi. fi uiam. — ^5 fnif der letzten Silbe von tenebras fängt die 
vorige Hand wieder an (s. ob". S. 16). — ^ so fifi (ebrius). A Ben. 
quo errore tenebrati sunt tamquam ebrius. Biese Worte sind aber 
nicht Citat, sondern nur freie Wiedergabe das Schlußsatzes von V. 25. 
^ 0. Xm beginnt mitten in einer Zeile nach einem einfachen Punkt. — 
2 das V vom Schreiber {das Wort ist das letzte auf einer Zeile). — ^ fif 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 69 

obiurgationem oris mei iuditio autem labiorum meorum. intendite *. 
7. nonne ante conspectum domini loquimiDi, et ante conspectum 
eins proferretis^ dolum? 8. an subtraitis uos ipsos iudices® 
fleri? 9. obtimum erit, si discusserit uos. si enim omnia faci- 
entes*^ adicimini® ei, 10. nihhominus® quia arguet uos. quod 
si et occulte personas mirati fueritis, 11. nonne censurae ^^ eins 
terrebit uos^S et timor eins decidet in uos? 12. et erit gaudium 
uestrum in cinerem ^^ corpus autem luteum? 13. obmutiscet ^^ 
ut loquar ego, reqviescam ab ira, 14. adprehendens carnes meas^* 
dentibus meis, et animam meam ponam in manu. 15. licet 
occidat me ille qui potens est, quia et cepit^^, tamen loquar et 
coram eo arguam^^; 16. et hoc mihi eueniet Lin salutem; non 
enim ante conspectum eins dolos introibit ^''. 17. audite, audite 
sermones meos, quos referam uobis audientibus. 18. ecce ego 
adpropinquo iudicio meo. scio ego quia iustus inueniar: 19. quis 
enim^® est qui dindicetur^® mecum, ut non^o obmutescam et 
desinam? 20. duo concede mihi, tunc a facie tua non abscondar: 
21. manum aufer a me, et timor tuus non me terreat. 22. deinde 
uocabis, et ego audiam; loqueris, et ego respodebo^Hibi. 23. 
quod 22 sunt iniquitates meae^^? et peccata mea que sunt? doce 
me. 24. quare me^* abscondis^ß, et^« putas me esse contrarium 
tibi, 25. et quasi folium quod in uento mouetur, uereris? an 
tamquam feno quod rapitur, contrarius es? 26. quia conscrip- 
sisti aduersus27 me mala, et inposuisti mihi peccata iuuentutis, 
27. et posuisti 2« in conpede 2» pedem meum, et obseruasti omnia 



reputabitur. — * intendito über der Zeile, aber vom Schreiber. — ^ ß/u 
Ä profertis. — ® ursprünglich sudices (ipyos sudioes). s dann vom 
Schreiber in i corrigiert — '^ so ß ,u. K facietis. — ^ ßu adiciemini. A 
Ben. adjiciemini. — ® sie. ß u hie nihilominus. — ^° ß ,u censura. — 
^* fi vs, ß uobis. — ^^ so ß (cinere). f* cinere. — ^^ ß ommutescite, 
u obmutescite. — i* so ß u. A meas carnes. — ^^ ß (i k. coepit. — ^* 
so ß f*. A arguam me. — ^'^ so fi. ß introiuit. — ^^ so ß. in fi fehlt 
enim. — ^^ ^f^ diiudicetur {ß fi). — ^ ß fi nunc. — 21 sie. der Schreiber 
hat vielleicht nur vergessen " über o zu setzen. — 22 gf quot ^ß/u A). — 
23 der Cod. meeae. das zweite e doch halb verwischt und äusgt strichen. — 
2* quare me in einem Wort. ßf4 quare a me. — 25 gQ ^ ß abscondes. 
'^^ ß fi A aut. — 27 ßu aduersum. — 28 ^^ ^ ß ^ imposuisti. — 29 ^^ 



Digitized by 



Google 



70 c. p. CASPABi, [No. 4. 

opera mea, et ^° radices pedum meorum contemplatus est ^\ 28. 
qui ueterisco ^^ sicut uter uel sicut uestimentum ^ quod a tineis 
comestum est. 



C. XIV/ 

1. Homo* enim^ natus ex* muliere breuis uite et plenus 
iracundia^ 2. et sicut flos, cum fluerit«, decidet, fugitque ut 
umbra, et'non permanet. 3. nonne etiam huius curam habusti^, 
et hunc fecisti uenire® in iudicium coram te? 4. quis enim 
erit mundus a sorte®? ne^® unus quidem, 5. etiam si unius diei 
fuerit uita eius super terram. dinumerati enim sunt menses eins 
apud te. tempus definisti, et non transibit^^ 6. discede ab eo; 
sine, requiescat, et placeat et ^^ tamquam mercenario die sua ^^, 
7. est enim arbori^* spes quia si excitatur^', iterum floriet^^ 
et germen eius non deficiet. 8. nam si senuerit iterum ^"^ radix 
eius^^ adque in petra fuerit mortuus truncus eius, 9. ab odore 
aquae refloreat^®, et faciet fructum sicut nouella^o. lo. uir 
uero si^i mortuus fuerit ^2^ habiit^^, et cum ceciderit homo, iam 
non erit. 11. tempore enim minuetur mare^*, et flumen desere- 
tur^* et siccatur, 12. homo autem cum dormierit, non exsurget. 



^L ßft compedes. — ^ so A. in ß u fehlt et — ^^ t vom Schreiber durch 
den Punkt cassiert — ^ so ß (ueteresco). fi A ueterasco. — ^ ß uel 
uestimentum, u uel ut uestimentum, A aut uelut uestimentum. 
der Cod. hat die üeberschrift VII. de breuy uita hom. mit rothen Buch- 
sfaben und in einer Zeile mit der letzten Silbe von comestum und mit 
est. — 2 H gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ so A. in ß/u 
fehlt enim. — ^ so ß A. fi de. — ^ ßfiA iracundiae. Ben. machen zu 
brevis vitse, et plenus iracundiae : poense [poen&e Aug.''s Erklärung von 
iracundiae] die Bemerkung: Sic melioris notse MSS. At editi, breci 
vivens tempore plenus iracundia plena. — ^ 5^. flonierit ißf^). — ' das i 
ühr US vom Schreiber. — ^ so ß A. fi uenire fecisti. — ^ ß^ mundus 
absque sorde. — ^^ ßf nee. — ^^ ßfif transit. — ^ ^^^ ei. — ^^ die 
sua als ein Wort geschrieben, das s von dies und das von sua durcJ^ ein 
s ausgedrückt. — 1* 50 ßA. ju arboris. — ^^ st. excidatur (ß/u). — ^^ gg 
fi. ß floret. — 1"^ in ß ft fehlt iterum. — ^^ ß /i radix eius in terra. — 
^^ ßfi florebit. — 20 ^^^ Zeile, in der nouella steht, nicht vollendet. — 
21 ßfiA cum. —^ so fiA. ß fuero. — ^ so fiA (abiit). ß abit. —^A 
Ben. minuetur mare; nam post impletur. die drei letzteren Worte 
gehören indess Aug. an. — 25 so ß. fi deseritur. — 26 ^Er. et Lor., non 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 71 

tisque quo celum est, Don conauetur^«, et non suscitabuntur ^7 
<le somno suo. 13. adque utinam apud inferos me custodisses, 
«t abscondisses me, dpnec requiesceret ira tua,. et statuisses mihi 
tempus in quo memoriam mei faceres. 14. si enim moi*tuus 
fuerit homO; uiuet consumatis ^^ diebus uitae suae? sustinebo 
usque tunc^® tenuo fiam^^; 15. deinde uocabis, et ego respondebo 
tSbi. opera autem manuum tuarum ne inprobes. 16. cogitationes 
meas dinumerasti^ et nihil te latuit peccatorum meorum. 17. 
signasti in seculo^^ iniquitas^^ meas, adnotasti, si quid^^ erraui^*. 
18. et quidem ^^ mens cadens defluet ^^, et petra ueterescit ^'^ in 
loco suo, 19. lapides consumuntur aquis, et adluuione ^^ frequen- 
tium gurgitum minuitur arena terr^; spem uero hominis perdi- 
disti. 20. inpulisti eum in finem, et habiit; mutasti faciem eins, 
dimisisti eum. 21. et cum multi fuerint filii eius^ nescit; si 
autem et pauci ignorat de eis, sed carnes eins super eum dolue- 
runt, et anima eins super eum luxit. 



c. xv/ 

1. ^Respondens^ Elyfaz Themanites dixit: numquid sapiens 
respondebit in spiritu scientiae, et inplebit^ dolore uentrem, 3. 
arguens. * uerbis quibus non oportet, in sermonibus quibus nihil 
proderit in eis? 4. nonne tu repulisti timorem, et locutus es 
talis sermones ante conspectum doipini? 5. qua^ reus es ser- 
monibus oris tui, et elegisti linguam malorum, 6. arguat de os 
tuum, et non ego, et labia tua contradicant tibi. 7. quid enim? 



consuetur ad novum sine commate", M. bei A (ad novum wird von den 
Ben. und M. mit Brecht als Avig, angehörig betrachtet). — ^7 ßQ ß ^ g^g. 
citabitur. — ^ ßfiA consummatis. — ^ ß f* quo. — ^ ß f* faciam. — 
^^ ßfi sacculo. — ® sieht dock wie iniquitaes aus. ß/*A iniquitates. — 
38 so fiA. ß sicut. — ^ ßfiA iniuitus erraui. — ^5 ^^ (©t quidem). ß f* 
equidem. — ^ ßfiA defluit. — ^'^ so ß. fi ueterascit. — ^ so /* A 
(alluvioneV ß a luuione. 

Im Cod. am Bande VIII. {roth), — 2 ß^^ß ^ gross, schwarz und roth, 
mit rothen Punkten umgeben. — ^ so ß/u. A impleuit. — * das in über 
der Zeile und der Punkt nach arguens vom Schreiber. — ^ ß u quia. — 



Digitized by 



Google 



72 C. P. CA8PARI. [No. 4, 

numquid primus homo iiatus est®? aut ante coUes concretus es? 
8. aut arcana domini audisti? aut in te solo est sapientia? 9. 
quid enim nosti ^uod non nouimus? aut quid intellegis, quod^ 
nobiscum est? 10. sed ad ® senex et decrepitus in nobis est^ 
antiquior patris tui diebus. 11. numquid parum peccasti, et 
uerberatus® es granditer i®? nimis helate locutus es. 12. quid 
ausum fuit cor tuum, et quid sustenuerunt oculi tui, 13. quid in 
furorem erubisti contra dominum, et protulisti ex ore tuo ser- 
mones tales? 15. quid enim est homo, ut sit sine crimine? aut 
Sit 11 iustus natusi2 ex muliere? 15. si in sanctis eins non est 
fides, et celum non est mundum ante eum, 16. quantum^^ magi» 
abhominabilis 1* et inmundus^^ uir, bibens iniquitatis ut potum? 

i 

17. narrabo tibi, audme^®, et que uidi adnuntiabo tibi, 18. que 
sapientes dixerunt, et non celauerunt parentes suos; 19. ipsis^ 
solis data^*^ est terra, nee superuenit illis quisquam extraneus. 
20. omnis uita impii in sollicitudine ^^ est, et nomerati^® anni 
dati sunt potenti, 21. et timor in auribus eins, cum putauerit^o 
se iam esse^i in pace, tunc euersio ueniet ei. 22. oü^s credet^* 
conuerti tenebres^*. iam enim traditus est in manus^s ferri, 23. 
et decretus est in escam ^ß uultorum, et nouit in semet ipsum ^^ 
quod seruatur ad ruinam. 24. dies enim tenebrarum terrebit 
eum, necessitas et tribulatio terrebit ^s eum. sicut dux in prima 
aciae decidet. 25. quia^» aeleuauit manum snam^" contra domi- 
num, et contra dominum ^^ omnipotentem et^^ contumax fuit,. 
26. et cucurrit contra eum qpntumiliose in crassa ceruice scuti^* 
sui^^ 27. quia öperuit faciem suam in adipe suo, et fecit capi- 



ö das t durch den Punkt cassiert — '^ ß f^ quod non. — ^ ßuA Qt. — 
^ 80 ß. /u uulneratus. — ^^ ß/^ grauiter. — ^^ ß/^ aut ut sit. — " so 
ß. »natus natus iustus fi, wenn sich Herr Couderc nicht geirrt Äaf,** La. 
^^ ßfi quanto. — ^^ so ß/u. — ^^ so ß. in u fehlt et inmundus. — ^^ de» 
i über dm vom Schreiber. — ^'^ so uA. ß solidata. — ^^ ßf* solitudine. 
— ^® dcis V über o von der Hand des Schreibers. — ^ so ß/u. A putaue- 
rint. — ^^ ß /^ össe iam. — 22 gQ gf^ j^q^^ — ^ so /u. ß Ä credit. — 
2* ß/uÄ a tenebris. — ^ ßfi in manibus. — 28 gQ ^ ß^^ esca. — ^ ßf* 
ipso. — ^ ß/^ tenebit. — '^ ß f* q^» ^ q^a ^'^»^ Aug^s Frage: An 
ciuia elevavit? „Quia, juxta Er. et Lor.", M. — '^ ß/uA manus ohne 
suas. -- ^ so ß/u, A deum. — ^^ et steht nicht in ß/u. — ^ so /uA. ß 
scutis. — 34 ^öM a mis au dessus dans Vinterligne vel cutis sue", Couderc 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 73 

strum super femora. 28. habitent ciiiitates desertas, intrent^^ 
in domos que non habitantur. que enim Uli parauerum^^ alii 
auferent^*^; 29. et non ditabitur nee permanebit substantia eins, 
non mittet ^^ supe ^® terram umbram, 30. nee effugiet tenebras, 
sed styrpe*** eins arefaeiet uentus, et decedat*^ eins flos. 31. 
non speret se permanere; uana enim euenient ei. 32. preciosio^^ 
eius ante horam eorrumpetur, et germen eins non uerebit*^. 33. 
uindemietur taraquam uua acerua ante ^ tempus/ deeedat *^ tam- 
quam flos oliue. 34. testimonium enim impii mors, et ignis 
compuret domos eorum qui murmora ^^ accipiunt. 35. conpiet ^"^ 

n 

in*® uentre gemitus, et ueniet*® ei uana, et uenter eius potabit^^ 
dolum. 



C. XVI/ 

1. Eespondens^ autem lob dixit^: 2. audiui talia* multa; 
consolatores malorum^ omnes®. 3. quid enim? numqui*^ ordo 
est in sermonibus ® Spiritus? aut in quo molestum tibi erit quia 
respondebis? 4. et ego secundum uos loquar^. si subiecta esset 
anima uestra pro mea, loquerer uobis sermonibus, et mouerem 
super uos caput meum. 5. esset uirtus in ore meo, et labia 
mouere^^ non^^ parcerem. 6. si enim loquar, non dolebo^^ 



bei La. — ^^ ftfi intret. — ^ sie, ßA illi parauerunt, fi ille parauit. — 
37 80 ßfi. A auferunt. — ^^ so ß/i. A immittet. — ^ so st. super. — 
^^ ß^ stirpem. — *^ ß/u decidet. — ^ so ß (Preciosio). /u A precisio, 
praecisio. — ^^ ß uidebit, ^ uiiebitur. — ** im Cod. stehen zwischen uua 
und acerua (d. i. acerba ß fA und zwischen acerua und ante Punkte, 
wohl um die a ausetnanderzuhalti.n (vgl. oh. C. 11 F. 17 n. 30). — 
^^ ß fi A decidat. — ^^ so st. munera (ßfxA). — ^"^ nach dem i von con- 
piet ist ein c oder vielleicht ein g ausgewischt. ß/uA concipiet. — *^ so 
ß/u. A et in. — ^^ das n über et vom Schreiber, ßf* euenient. — ^ ßf* 
Ijortabit. 

Ueberschrift: Villi. Ubi respondit iob. (Villi, am Rande und roth, 
Ubi respondit iob darüber in einer Zeile mit der zweiten Silbe von 
dolum). — 2 ß gross, schwarz, mit rothen Punkten umgebin. — ^ « F. 1 
fehlt auf leerem Baume ^**, La. — ^ so /uA. ß alia. — ^ so ßA. fi mali. 
— ^ so ßA. fi uos omnes. — "^ so st. numquid. — ^ so ß ii. A in ser- 
monibus est. — ö so ßfi, A loquor. — ^^ so st. mouerem (ßju). — 
^1 ßft et non. — ^^ so A. ßfi delobo. — ^^ so ßA. f* uulnera. — ^* st. 



Digitized by 



Google 



74 c. p. CASPARi TNo 4. 

uulnere^^; quod si taceam, nihilhominus derebrabor ^*. 7. nunc 
autem lassauit me ^^, et fecit stiütus ^^ et putrem. 8. adprehen- 

e 

disti me, et in testimonium factus sum, et surrexit super ^^ me 
mendatium meum. contra faciem meam respondjt^^. 9. iracundia 
usus'^* deiecit^o me; fremuit super me tentibus. sagitte piratarum 
eius super me deciderunt ^i; lo. aciae oculorum inruit. acriter 
percnssit me in genis^^, et simul concurrerunt in me. 11. tra- 
dedit enim me dominus in manus iniqui, et inter impius proiecit 
me. 12. in pace cum sim^», discerpsit me, et tens^* comam^ß 
diuellit^^; statuit me sicut Signum. 13. circumdederunt me^*^ 
lanceas emittentes^^ in renes meos, et non^^ peperceinint; effude- 
runt in terra fei meum; 14. deieceruut me postratione ^^ magna, 
cucurrerunt ad me potentes; 15. cilicio^^ adsuerunt corio meo; 
uirtus autem ^^ mea in terra extincta est, 16. uenter meus cobu- 
stus^^ est a fletn, et super palpebras meas^^ umbra mortis. 

17. iniquitas nuUa erit^^ in manibus meis, sed oratio mea munda. 

i 

18. terra ne operias*^ super sangunem^*^ carnis meae, nee sit 
locus clamori meo! 19. et nunc ecce in Cflis est testis meus, et 
conscius meus in excelsis. 20. ascendat deprecatio mea ad 
dominum, et ante conspectu^^ eius distillet oculus meus. 21. 
diiudicetur uir cum domino ^^ sicut filius hominis ad proximum 
suum; 22. anni enim dinumerati sunt *® mihi, et uiam in. qua *i 
non reuertar, iugrediar. 



terebrabor {/u). ß tenebrabor. — ^^ so ßA. fi lassauit me dolor. — 
*ö 80 st stultum (ßf» A). — " sie. — ^ so ß. fi respondebit, A respondi. 
1® so A. ß (jt enim usus. — ^ so ß A. ft defecit. — ^^ so uA. ß decide- 
rint. — ^ /^/« ingens. A in genibus. — ^ ßfiA essem. — ^ so st 
tenens (ß/uA). der Schreiber hat vergessen " über das e von tens 
zu setzen. — ^ ßfiA comam meam. — ^ ß/u deuellit (une main un 
peu posierieure a mis au dessus [von deuellit] alias diuulsit //", La.), A 
diuulsit. — 27 go A. in ß (a fehlt tclq, — ^ so ß fi. A lanceis, emittentes. 
— 29 so ßfi. bei A fehlt et — ^ so st. prostratione (ßfiA). — ^^ßfiA 
cilicium. — ^ ß fi enim. — ^8 ßQ ß^ ^ combustus. — ^ so fiA. ß palpe- 
bram meam. — ^ so ß, fi erat. — '^ fiA jiq operiat, ß nee pereat. — 
87 das i iiber un vom Sehr aber. — ^ so st conspectum ißfi). — ^ so 
fiA. in ß fehlt domino. — ^ ß ft A uenerunt. — *^ /? uia iniqua, fi 
uiam qua, A uiam per quam. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 75 



C. XVlV 

1. defeci agi^tus spiritu^. oro^ ut sepiliar, at^ contingit 
mihi. 2. praeces bo^ cum labore. et quid feci? 3. furati sunt 
externi^ bona mea. quis est iste? ad manum meam legitnr^ 
4. quia cor eorum abscondisti a prudentia. propter hoc non 
- exaltabis eos. 5. parti adnuntiantur '^ mala, et oculi super fQios ^ 
tabueiomt. 6. posuisti autem me in loquellam nationibus, et in 
risum illis deueni. 7. obscurati*sunt ab ira* oculi mei, et ex- 
punatusi" sum ualde ab omnibus. 8. et mirati sunt^^ super hoc 
ueraces. iustus autem super iniquum ^^ consurgat, 0. et obtineat 
fidelis uiam suam, puris^^ manibus sumad autaciam. 10. qua- 
propter omnes conuertimini et uenite; non enim inuenio^* in 
uobis^^ ueritatem. 11. dies mei^^ transierunt in calamitatibus, 
et conuulsi" sunt conpages cordis mei. 12. noctem in diem 
psuerunt i®. lux probe a faciae ^® tenebrarum. 13. si sustenuero 
inferi erunt domus mea^o, et^i in tenebris stratus est lectus 
mens. 14. interitum appellaui^« patrem meum, matrem meam^^ 
et sororem tabum^. 16. que*^ enim mihi iam spes? aut bona 
mea uidebo? 16. aut mecum ad inferos discendent? aut pariter 
in cinerem discendimus 2^. 



* Im Cod. gehöreil die Worte defeci agitatus spiritu noch zum Voran- 
gehenden. Vor defeci steht ein Punkt, und am Ende der Zeil^ in der 
die drei Worte stehen, ist eine kleine Lücke. — 2 ,u^:f qt^q beginnt im Cod. 
eine neue Zeile, und der AnfangshucJistabe des Wortes ist gross. — ^ ßfiA 
et non. — * sie. ß u A adhibeo. Bei M. hat doch A adhibebo. — ^ so 
A. ß/i exteri. — ^ ß (a A ligetur. — '^ so ßfi (annuntiantur, annuncian- 
tur). A annuntientur. — ^ fji A iilios eorum, ß eos. — ^ so ß fi. A o\> 
iram. — i® da>s g über dem u vom Schreiber. — ^^ so ß (i und A bei den 
Ben. Bei Er. Lugd. Ven. hat A (nach M.) dagegen Admirati sunt. — 
^ ß fi A inimicum. — '^ ß ft A et purus. — " so ft. in ß fehlt inuenio. 
A inuenit. — ^^ so ß fi. A in uos. — ^^ so ^. ß enim. — " -4 conuulsae, 
ß compulsf, (i concusse. — ^^ ^c. — '^'^ ß f* prope faciem. — ^ so ß fi. 
A domus mea erunt. — 21 {fi ^^ fMt et. — '^ so fi A. ß appellauit, 
was auch Aug.^s Bemerkung: Non ero filius vitae. Appellauit autem 
Deus vorauszusetzen scheint — 28 ^Lor. ferunt, appellaui autem Deus 
matrem meam sine interpunctione. Sic etiam Er., qui legit tarnen, 
appellauit, ut caeteri editi", M. — ^* ß et auä, fi talium, A tabem. 
— '^ ßfiA quao est. — ^ so ß (descendimus). fi descendemus. 



Digitized by 



Google 



76 C. P. CASPABI. [No. 4. 



c. xniV 

1. Eespondens^ autem Baldad Saucites dixit: 2. quousque 
non es taciturus? coipe^ te, ut nos* loquamur! 3. cur ut qua- 
drupedia tacuimus coram te? 4. abutitur te iracundia. quid 
enim? si tu mortuus fueris, sub caelo non abitabitur? aut^ sub- 
uertentur montes a fundamentis? 5. et lumen impiorum extin- 
guitur ^ lUec splendebit flamaia eorum. 6. lux eins erunt '^ tene- 
brae in domum ®, et lucernas ^ super eum ettinguetur ^^ 7. 
capiant ^^ infimi ^^ substantiam eins ^^. 8. inmissus est enim pes 
eins in laqueo i*, et in rete inplicabitur. 9. ueniant super eum 
laquei; confortabit '^ super eum sitiens^^ 10. absconditus est 
in terra ^"^ funiculus eius^^ 11. per circuitum ^^ perdent^« eum 
dolores, et multi circa pedes eins. 12. ueniant in angustia famis; 
ruina enim et preta^^ est ingens^^, 13. comedantur rami pedum eius^ 
et deuoraet decora eius matura eins matura mors 2^. 14. rumpa- 
tur detabitaculo ^* eius eius^s sanitas, et teneat eum necessitas 
causa 26 regalis. 15. abitet in tabernaculo eius in nocte eius, 
aspargentur 2*^ speciosa^« eius sulphore. 16. subter radices eius 
siccabuntur 2», et de sursum inruit^® messio eius 17. memoria 
eius pretereat ^^ de terra, et non sit nomen eius in fatiae platea- 



1 Ueberschrift: X. dixit Baldad (roth), in einer Zeile mit den beiden letzten 
Silben von discendimus. — ^ soS. fi Respondit. da>s R von Respondens 
gross^ schwarz, mit rotJien Punkten umgeben. — ^ ^^ cohibe (ß). fi coibe. 

— * ^// ut et nos. — ^ 80 fi. ß an. — ^ ft A exlinguetur, ß extingetur 

— '^ so ß. (Ji erit, A fuerunt. — ^ ß u A 'wi domo. — ^ st. lucema 
ißfiA). Verdoppelung des s von super. — *o so st. extinguetur. — ^^ so 
ß u. A accipiant. — '^'^ so A. ß fi infirmi. — ^^ auf eius folgt in ßuet 
erre.t (ß errat) consilium eius. — ^^ so ß fi. A laqueum. — ^^ so fi. ß 
fortauit, A confortauit. — ^^ so A, ßf* sitientes. — '^'^ ßftA super terram. 

— *8 auf funiculus eius folgt in ß fi A et captio eius in semitis {A 
semita). — i® so fi A. ß circumitam (circüitü). — ^ ßfiA perdant. — 
21 sie. ßft ei praeparata. — ^ ßu magna. — ^3 sie. ß fi decora eius 
matura mors. „0m matura (au dessus) uel im", La. — ^ so st. de habita- 
culo (ßfiA). — 26 eius wiederholt. — 26 ßfiA causae. — 27 aspergentur 
ißfiA [A adspergentur]). „zu aspergentur f* (au dessus) vel gan", La. 

— ^ so fi A ß ptiosa. — 29 ^2u siccabuntur (au dessus) uel cen /<**, 
La. — ^ ß fiA irruet. „zu irruet (au de^ssus) vel at ^", La. — ^ ß u 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 77 

rum^2^ 18. expellatur^^ de lumine in tenebras, 19. et Don^* 
«ognoscibilis ^^ in populo suo, nee resalutetur ^^ sub celo domus 
eins. 20. sed in populo eins uiüant alteri. super eum gemuerunt 
infimi^'^, et proceres tenuit miraculura. 21. haec^^ sunt domus 
iniquorum 3®, et hie es ^^ locus ignorantium dominum *i. 



C. XIX.' 

1. Respondens^ autem lob dixit: 2. quousque fatigatis animam 
meam, et distruitis me uerbis? 3. seitote tantum quia dominus mihi^ 
sie. detraitis^ de^ me, et non erubiscitis incumbere mihi. 4. sed 
€sto, uere ego erraui, et abut me häbitat ® error, ut loquerer uer- 
bum quod non oportebat, et sermones mei errant, et non sunt in 
tempore. 5. cur autem uos in me exultamini*^, et exprobrastis® mihi 
obprobrium? 6. seitote ergo quia dominus est, qui me turbabit®, 
et uallum suum aduersum^^ me eircumdedit. 7. eeee rideo^^ 
obprobrio ^% et non loquar ^^. elamabo, et nusquam est iudicium. 
S. cireumseptus sum, nee euado. in uultu ^* meo tenebras posuit, 
S. et gloria mea exsuit ^^ et abstulit eoronam de eapite meo, 
10. et disrupit ^^ me undique, et abit i*^, et seidit i® tamquam 
arborem spem meam. 11. seuissime abusus est me in iraeundia, 
€t arbitratus est me tamquam inimieum. 12. simul uenerunt 
temptationis eins, et feeerunt per me uiam suam, et eireumsede- 



pereat. — ^ so ßfi. A Ben. in facie platearum ubi erat, der Zusatz 
ubi erat gehört aber ohne Zweifel Äug. an, — ^ ßju et pellatur. — 
^ ßfjiA non Sit. — ^ „Sic in MSS. At in' editis, cognominatio" , Ben. 
^ ßju resaluetur. — ^'^ „infi mit darauf am Zeilenanfange folgendem für 
zwei bis drei Buchstaben zureichendem Baume ß^, La. — ^ so ß (H^c). 
^ he. — ^ ßfi impiorum. — ^ so st. est. — ^^ ß fi deum. 
Im Cod.:. X. (roth) in einer Zeile mit rantium dnm am Schluss von G. 
XVin. — 2 das R grosSy schwarz^ mit rofhen Punkten umgeben fi Re- 
spondit. — ^ ß f* dominus fecit mild, A deus fecit mihi, dominus ist 
%m Cod. das letzte Wort auf einer Seite, und mihi das erste auf der 
folgernden. — * „zu detfahitis fi^ vel decies trahitis", La. — ^ in fi 
fehlt de. — ^ so f* (apud). ß habitat apud me. — '^ ß u exaltamini. — 
* ß fi et exprobratis. — ^ ß f* turbauit. — ^^ ß fi A circa. — *^ so ßA. 
ft rideor. — ^ so ß (opprobrio) ^. A opprobria, — '^^ so ß fi. A loquor. 
^* so ßA. (i uulto. — ^^ fi me exuit, ^ a me exiuit. — ^® 5ö fi A. ß 
dirupit. — ^' ytf abiit, fi habiit, A abii. — ^^ ß (^ excidit. — ^^ f^ß cir- 



Digitized by 



Google 



78 C. P. CASPAEI [No. 4. 

ruDt^® tabernacalum meum. 13. fratris uiei recesserunt, cog- 
nouerun 2« alienis ^i magis quam me. et amici mei inmisericorde» 
facti sunt. 14. non curaueruDt me proximi mei, et scientes 
Domen meom obliti sunt mei^^. 15. uicini domus adque^^ ancille 
me^^ quasi alienum reputauerunt me; extraneus eram coram eis. 
16. serunm meum uocaui, et ipse^^ non respondit; os meum 
deprecabatur 20. 17. et rogabamt uxorem meam; inuocabam^* 
blandiens filios uteri mei, 18. ad^® illi in perpetuum dispexerunt 
me. cum surrexero, loquuntur^^ aduersum^^ me. 19. abhominati^^ 
sunt me qui nouerunt^^ me, et quos dilexeram, consurrexerunt 
in me. 20. in cute conputruerunt carnes meae, et ossa mea in 
tentibus meis sunt. 21. miseremini mei, miseremini mei, amicit 
manus enim domini est qui^* tetigit me^^. 22. quare me perse- 

ni 

quimi^® sicut et dominus? te carnibus meis non sotiamini^^. 23. 
quis mihi tribuat ut scribantur sermonis mei, et ponantur in 
libro in perpetuum, 24. in stilo ^® ferreo et in plumbo ®^, aut 

i 

in testimonium ^® in petris sculpantur? 25. scio enim qua*^ ^ter- 
nus est qui me resoluiturus*^ est. super terram resurget^^ 26. 
cutis mea que h^c patitur^*. a domino enim mihi hec contige- 
runt, 27. quorum ego mihi conscius sum, que oculus mens uidit^ 
et non alius; et omnia mihi consumata*^ sunt in sinu. 28. quod 
si et dixeritis: ,quid dicimus^® contra eum? et radicem sermonis 
inueniemus in eo? 29. timete et uos a gladio; ira enim super 
iniquos ueniet, et tunc cognuscitis ^"^ quia est iudicium. 



cumdederunt, circundedenint. — * sie. — ^^ ßf^ alienos. — "^ ßfiA 
me. — ^ so ßfi (atque). ^ et. — 24 gQ gi meae {ßf*A). — 25 ^n ß/uA 
fehlt ipse. — ^^ „Editi deprecabar, MSS. juxta LXX, deprecabafur*^^ 
Ben. Mit deprecabatur fängt loiederum die zweite Hand an. — 27 f^^is t 
durch den Punkt cassierf. — ^ so ß^t. A inuocaui. — ^ so ß (atj. ^ et. 

— ^ so ß (locuntur). /u loquentur. Mit cum surrexero, loquuntur 
fängt die erste Hand meder an» — ^^ ß f^ ad. — ^ so ß fi (Abhominati, 
abhominati). — ^ ß fi nouerant. — ^ so ß. u A que, quae. — ^^ s» 
ß A, fi me tetigit. — ^ n\ vom Schreiber, — ^ so sf. satiamini ißfiA). 

— ^ so ß/u. A bloss stilo. — ^ ß /uA et plumbo. — ^ so ß A. /i testi- 
moniis. — *^ das i iiber ua vom Schreiber. —' ^ ß (i A resoluturus. — 
^ so fi. ß resurgit. — ^ so (i. ß patiatur. — ^ so st. consummata 
ißfiA). — ^^ so ß. fit A dicemus. — ^'^ ßft cognoscetis. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 79 



c. xx/ 



1. Respondens^ autem Sofar Nimanites^ dixit*; 2. non sie 
sperabam contradicturum te^ haec; nee® enim intellegitis'^ magis 
quam ® ego. 3. erudicionem confusioDis meae audiam, ee ^ Spiri- 
tus sapientiae respondebit mihi. 4. numquid et nosti a seeulis? 
ex quo positus est homo super terra ^^P 5. iueunditas^^ impio- 
rum ruina magna est, et gaudium iniquorum perditio est. 6. si 
aseenderint in eelum munera eius, et uietima eius nubes detigerit, 
7. eum putauerit se iam stabilem esse, tune^^ jjj fin^ peribit, et 
qui nouerant^^ eum dicent: ubi est? 8. taquam^* somnium^^ 
auolans nusquam eonparet, euolabit ^^ ueluti ^^ fantasma i® noe- 
turnum. 9. oculus uidebit et non adiciet, et ultra non cernet^® 
eum locus eius; 10. filios eius disperdant infimi 2«, et manus eius 
suecidantur*^ doloribus. 11. ossa eius repleta^^ sunt iuuentute^^ 
eius, et cum illo in cinerem^* dormient. 12. si duJcis fuerit in 
ore eius malicia, abscondit^ß eam sub linguam suam^«; 13. pareet 
ei, et non relinquet eam, et tenebit eam in gutture^? eius, 14. 
et non poteritis ^ subuenire sibi. fei aspidis in uentre eius. 15. 
diuitia^^ congregate inique^®. euomentur. de domo eius protraet^^ 
eum angelus, 16. et furorem ^* draconem ^^ mulgebit. ^* inter- 



^ Im Cod.: X. (roth) am Bande ziemlich parallel mit der letzten Zeile von 
C. XTX. — 2 ß grosSy schwarz, mit rothen Punkten umgehen. — ^ ß 
Minaeus. — * „Vers 1 fehlt auf freiem Baume fi*^^ La. — ^ so fi. ß me. 

— ^ so ß fi. A non. — '^ so A (intelligitisV ß intellegas, u intellegis. 
Im Cod. ist zwischen intellegi und tis Etwas ausgetoischt (s?). und 
dessen Platz leer gelassen. — ^ quam im, Cod. etwas zweifelhaft. — ^ diis 
oder^ vielleicht et steht im Cod. /u A haec, ß hfc. — ^^ ßf* terram. — 
^^ ß/u iocunditas. — ^ so ß. in fi fehlt tunc. — ^^ ß f nouenint. — 
1* sie. der Schreiber hat das " über a ausgelassen, — ^^ ß somnum, fi sonum. 
^^ ß/u et uoluauit. — ^'^ ßfi uelut. — ^^ ß f* phantasma. — ^^ so fi. ß 
cemit. — ^ ßfiA disperdat impius. — ^^ßfiA succendantur. — 22 so 
ß/i. A impleta. — ^ so ß A. u in iuentute. — ^^ ßM cinere. — ^ßfiA 
abscondet. — ^ ßfiA sub lingua sua. — ^ ß/uA ia medio gutture. 
^ ßfiA poterit. — '^ sie [ßfiA diuitiae). — ^ ß fi A inique iß iniqu§^ 
congregatae. — ^^ so fiA (protrahet). ß protrahit. — ^ so ß f^. A 
furore. „MSS. aliquot furorem^ ^ Ben. — ^ so. st. draconum {ßfiA). 

— ^ ß/u mulcebit, A fulgebit („onmes (MSS.) habent — fulgebit. 



Digitized by 



Google 



80 C. P. CASPARI. [No. 4. 

ficiat illum lingua colupri, 17. et non uideat mul ^ pecorum, 
neque pabula mellis et putiri. 18. in uanum et frustra laborauit 
diuitias de quibus gustaturus ^®; que erunt^'^ ut durum quid 
quod mandfiion potest nee glutti^^. 19. multorum enim inuali- 
dorum ^^ domos confregit, et habitacula diruit nee instaurauit. 
20. non est salus substantiae eins, in desiderio suo non salua- 
bitur; 21. non erunt reliquiae de eibis*^ eins; ideo non florebunt 
bona eins. 22. eum putauerit se repletum esse, coartabitur, et 
omnis neeessitas super eum ueniet. 23. si quo modo inpleat 
uentrem suum, et mittet*^ super eum fororem*^ iraeundia^^. 
pluit^* super eum dolores*"^, 24 et non liberabitur de manu 
gladii. uulneret eum sagitta aerea, 25. pertranseat eorpus eins 
iaculum; fulgura in abitaculis^® eins diseurrant super eum terri- 

n 

biliter, 26. et omnes tenebrae in eo maneat^l eomedat eum 
ignis inextinguibilis; letat*® aduena domum eins, 27. et deteeat*® 
celum iniquitates eins, terra aduersetur ei. 28. trabat domum 
eins perditio in finem. dies ire superueniet^^ ei^^ 29. haee pars 
impii ^2 a domino, et possessio bonorum ^^ ab episeopo ^*. 

C. XXV 

1. Eespondens^ autem lob dixit^: 2. audite, audite ser- 
mones meos, et non sit mihi a uobis h§e eonsolatio. 3. sufferte 



sicque legisse videtur Aug.", Ben.). — ^ am Schlüsse einer Zeile, ß 
mulcturam, A mulctram. — ^ ß (* non est gustaturus. — ®' i^^ ege- 
rant. La. egererentur mit der Bemerkung: Text aus Martianay, der 
keine Anmerkung macht. - ^ so st. gluttiri iß fit A glutiri). Die Ben. 
haben quod mandi non potest nee glutiri fälschlich für Worte AugJ's 
angesehen. — ^ so ß. ft ualidorum. — ^® so fiA. ß uiis. — *i ß l* A 
emittet. — ^ das v über o vom Schreiher. - ^ ß fi A iracundiae. — 

** „pluet //, super ß fso]'^, La, — ^^ ß(A dolorem. — ^ so ß /i (habi- 

n 
taculis). A tabernaculis. — ^' da^ n iJiber at vom Schreiher. manoat 
da>s letzte Wort auf einer Zeile. — ^ d. i. laedat. — ^® so st. detegat. 
— ^ ßf superueniat. — ^^ ß f* illi. — ^ ßfi hominis impii. — ^ ß fi A 
bonorum eius. — ^ ab epö. Ab episeopo haben auch ß/i undA hei 
den Ben., die zu den Worten bemerken: „Editi ab ipso. At MSS. ab 
episeopo. 
^ Im Cod. XI (roth), nichts toie man erwartet, XII, am Rande fast in 
gleicher Linie mit der letzten Zeile von C. XX. — ^ "R gross, schwarz, 
mit rothen Punkten umgehen, ß Eesp«. — * „der erste Vers fehlt auf 



Digitized by 



Google 



l89S.] ßAÖ BitcH äiofi. 61 

me^ ego autem loqnar, et ita demnm ridebitis me. 4. qui^ enim? 
Bumquid hnmana est castigatio mea? aut quare non irascar? 
5. respicet te^ ad me, et admiramini, et ponite manum^ sub 
mentö '^. 6. si enim recordor ®, perturbor, et tenentur * carnes 
meae doloribus. 7. quare impii uiaunt, et senuerunt in diaitiis? 
8. semen eorum secundum desiderium anime^ et nepotes eoram 
ante oculos. 9. domos eorum abundantes ^^, et timor nusquam, 
nee flagellum domini est super eos. 10. uacca ^^ eorum concepit 
et auortit ^*, et feta eorum saluavit et peperit. emittunt ^^ sicut 
oues^* infantes suos, 11. et permanent sicut fetus te^^ oues 
eorum, et paruuli eorum ludo se prouocant. 12. tenent psalte- 
rium et citharam, et letantur ad uocem organi, 13. et finierunt 
in bonis uitam suam^ adque in requiae inferi dormierunt. 14. 
dicit autem domino: dicede^^ a me^*^; nosse uias tuas nolo^®. 
15. quid est dominus, quia seruiemus ei? aut quae utilitas, quia 
opoediemus ^^ ei? 16. erant *® enim ^^ in manibus eorum bona, 
sed facta impiorum non respicit 17. immo uero lucerna impio- 
rum*^ extinguitur 28, et superueniet eis euersio. dolores autem ^^ 
tenebunt eos ab ira, 18. et erunt sicut palea in uento, et sicut 
puluis quem ^ abstulit turbo. 19. deficiant ^ß filios ^7 eins bona 
eins '8. reddes*^ ei, et sciat. 20. uideant oculi eins necem 
suam, et a domino non saluetur. 21. quia nuUa uoluntas in 
domo sna post eum, licet numerus mensuum^^ eins dimidiatus 
sit^^ 22. numquid non dominus est^^ qui docet sensum et 
scientiam? ipse enim^^ homicidia^* iudicat. 23. hie morietur in 



leerem Baume //**, La. — ^ so st. quid. — ^ ß/uÄ respicite. — ® sie. 
das m durch die drei Punkte cassiert — '^ sie. — ^ ßfiÄ recorder. — 
® „zu tenentur (dans Vinterligne) vel terentur ^", La. — ^^ der Cod. 
apundantes mit in b corrigirtem p. — ^^ ß^ uaccae. — ^^ ß/^ concipientes 
non auortant. — ^^ ^^ et mittunt. — ^* oues fehlt in ß/u. — ^5 sq gt 
uetustae (ß^). Ä uetustate. — " gQ st discede. — ^^ so ß. fi b. nobis. 

— 18 so ß. fi nolumus. ~ i® ß obaudiemus, (i oboediemus. — 20 ho A. 
ß Errant, f* errant. — 21 ^j^ ^ autem. —^ so ß fi, A impiorum lucerna. 

— '^ßfiA extinguetuF. — 24 ^ß\ ante**, La. — » so fi. ß qu§. — 26 so 
A. ßfi deus deficiant. — ^ ß ft A filii. — 28 der Cod. filios eius. 
Bona eius. — ^ ßf^ redde. — ^ ßf* mensium. — ^^ nach sit die Zeile 
unausgv/üllt. — «a in ßfi fehlt est. ---^ so ßA. fi etiam. — 8* so ß A. fi 

Vid.-Sel8k. Forh. 1898. No. 4. 6 

/Google 



Digitized by ' 



82 c. P. CAS^ABi. [No. 4. 

rupore^ simplicitatis snae, totus in abandantiae^^ et felicitate. 
24. intestina eins plena snn ^'^ adipe, et meduUa eonim diffun- 
ditur. 25. allus ^^ nero moritur ab amaritndine animae ^, non 
comedens quicquam boni. 26. et simul in terra dormient, ut^^ 
putrido operiet eos. 27. itaque scio uos andacter*^ insistere 
mihi^^, 28. qoia dicitis: nbi est domns principis, et nbi est 
uelamen tabernaculis ^^ impiorum? 29. interrogate eos qai 
transeunt per uiam, et signa eorum non ignorabitis. 80. quia 
in die** perdicionis seruatur*^ malus, in die*^ ire deducentur *'. 
31. quis adnuntiabit *® coram eo uiam*® eins? et qne ipse fecit, 
quis reddit^<> ei? 32. et ipse in sepulchra^* deductus est, et 
super aceruo ^^ uigilauit. 33. dulcis fuerunt et ^^ labilli torrentes, 
et post eum omnis homo sequitur, et ante eum innumerabilis. 
34. quomodo ergo consulamini mei^* inanite^^? requies enim 
mihi a uobis nulla est. 



C. XXIL' 

1. ßespondens^ autem Elyfaz dix^: 2. nonne dominus est 
qui docet sensum et scientiam, et habitare facit super nos intel- 
legentiam? 3. quid enim pertinet ad dominum, si^tu sis in 
operibus absque crimine? aut quid ei prodest, quia simplex est 
uita* tua? 4. aut timens te arguet^ te, et ueniet tecum in 
iudicium? 5. nonne maniti^ tua est multa, et innomerabilia "^ 
peccata tua? 6. quia pignus tulisti fratrum tuorum sine causa, 
et uestimentum pauperum abstulisti. 7. aquam sitientibus non 



homicidas. — ^ d. i. robore. — ^ ß/u abundantia, habundantia. — 
87 sie. — 88 g{c. — ^ fif^ animae suae. — *^ ßfi et. — ^^8oA.ßM audaciter. 

— ^^ ß^ mihi insistere. — ^ ßfi in. tabemaculis. — ^ so ft. ß diem. — 
^ 80 ß. fi saluatur. — ^ ß /u diem. — *' so ju. ß deducetur. — ^ so /u 
(annunciabit). ß annuntiauit. — *ö so fi. ß uia. — ^ ßju reddet. — 
^^ so ß {se pulchra) /u, A sepulcrum. — ^^ ß f* aceruumu — ^ ßjuA ei. 

— ^* ß/uÄ consolamini me. — ^ sie. das r von inaniter und das vom 
folgenden requies wohl nur durch ein r ausgedrückt , 

1 Im Cod. .Xn. st .Xm. {roth), parallel mit der letzten Zeile von C. XXI. 
{dem la von nulla und dem est). — 2 ^^ j^ gross, schwarz und mit 
rothen Punkten umgehen. — ^ so der Cod. dix am Ende einer Zeile, 
vielleicht hat der Schreiher das * w&er x ausgelassen. — ^ so ß. fi uia. — 
^ so /u. ß arguit. — ^ so st malitia. — '^ das y über o vom Schreiber. — 



Digitized by 



Google 



1893.] i)Aö ttöti äiöfi. 8ä 

dedistiy esnrientes * priuasti pane. 8. habitare fecisti quemquam 
super terram, aut miratus es personam aliquorum. 9. uiduas 
timisisti uacuas, et pupillos adflixisti. 10. igitur circumdede- 
ruiit® me^° laquei et conteruit^^ me^* bellum magnum. 11. lumen 
tuum in tenebras " conuersum est, et dormiente ^^ te aqua operuit. 
12. nonne qui in excelso manet, respicit^ et iniuriam facientes 
humiliat? 13. et dixisti: quid nouit deus? an per nebulam 
iudicat^^? 14 nubes latibulum eins, et non^^ uidebitur, et 
ambitum ^'^ caeli percurrit. 15. ergo ^^ semitam seculi custodis 
quam calcauerunt uiri iniqui. 16. qui ^^ capti sunt inmaturi? 
lumen decurrens^ fundamenta eornm. 17. qui dicunt: quid^^ 
faciaet nobis, uel quid nobis inportabit^ omnipotens? 18. et^^ 
inpleuit'^ domus eorum bonis, et cogitatio impii longe est ab 
eo^*^. 19. uidentes iusti riserunt*«, et incupabilis^'^ subsannauit*® 
eos. 20. numquid non temulita'^ est substantia eorum, et reli- 
quias eorum comedit ignis? 21. esto durus; si sustinueris ^^ 
dehinc^^ fructus tuus erit in bonis. 22. accipe magis ex ore 
tuo ^^ edictum, et suscipe uerba eins in corde tuo. 28. quod si 
^reuersus fueris et humiaueris^^ te coram domino, procul facies 
iniquitatem tabernaculo^* tuo, 24. et pones^^ illud super aggerem 
in petram, et in saxo^^ torrentis Ofir. 25. erit omnipotens 
adiutor tuus, et quasi argentum igni probatum mundum ^'^ faciet 
te. 26. tun ^8 coram domino habebis fiduciam, suspiciens^^ in 
celum cum ilaritate. 27. et cum oraueris ad eum, exaudiet te, 



^ fi/u et esurientes. — ^ ß/^ circumuenerunt. — ^^ ß/u te, — ^^ con- 
triuit. — ^ ß/u te. — ^ so A. ß/u tenebris. — ^^ ßfiA dormientem. 

— ^^80 ßfi. A dijudicat. — ^^ so A. ß/u bloss non. — ^'^ so ^A. ß 
habitaculum. — ^^ ßfiA ergone. — i® so ßfi, A quia. — ^ ß fluuius 
decurrens, /* fluminis decurrentis, A {unter V. 24) flumen decurrens. 

— ^^ ßfi dominus quid. — ^ so fi. ß importauit nobis. — ^ so A. ßii 
et ipse. — ^ so ßfi. A et implet. — 26 lei A stehen die Sätze: et im- 
plet — bonis und: et cogitatio -— ab eo in umgekehrter Ordnung» — 
^ 80 ßfi, A iustiores erunt. — ^ das \ über up vom Schreibe!. — ^ so 
ß. fiA subsannabit. — » (?. i, demolita. — » so ßfi. A Ben. si susti- 
nueris patiens (patiens gehört doch wohl Aug. an). ^ ^^ ßfi deinde. -— 
« ßft eius. — ^ das U über a vom Schreiber. — ^ ßfiA & tabemaculo, 

— 86 50 ßfi. A ponens. — ^ so ß. ft saxa. — ^ ßf* mundum igni 
probatum. — ^ st. tunc. das c von tunc und das von coram durch ein 

6* 



Digitized by 



Google 



84 c. P. cASPABi. [tJo. 4. 

uotaque dua reddis*®. 28. et resituit*^ tibi conuersationem 
iustitiae, et in uiis tuis erit lumem^^ 29. qoia humilianit semet- 
ipsam. et dicis*^: elatus** es^ in superbiam*^, et inclinatum 
oculis saluabit^*^. 30. erue innocentem, et salaaberis in mandi- 
tiam *® manum *® tuarum. 



C. XXIII/ 

1. Respondens^ autem lob dixit: 2. equidem^ scio quia* 
de manu mea est increpatio mea^'', et manus eius^ graois facta 
est super gemitum meum. 3. quis dabit mihi*^ scire me et 
inuenire eum, et ' uenire usque ad solium eins, 4. ut dicam ® 
causam ® meam, et os meum implebo ^^ increpationibus, 5. et 
cognuscam causaciones quas loquetur mihi, et sentiam que ad- 
nuntiat mihi? 6. an in multa uirtute diiudicabitur mecum? 
nequaquam^M tantum^* in terrore^' non aputatur me. 7. ueritas 
enim ^* et increpatio ab eo est ^^. et educet i® in finem ^'^ iudi- 
cum^^ meum. 8. nam et si^® primus abiero^^, ultra ^^ non ero, 
et in nouissimis ^ quomodo sciam^®? 9. a leua ** quid agitet ^ * 
non adprehende 2«, conuertetur ad dexteram, et non uidebo. 10. 



c ausgedrückt. — 80 so u. ß suscipiens. — ^ ß f^ reddes. — ^^ ß M' resti- 
tuet. — ^ sie. — *8 /^ /" -4 dices (wftcr dem zweiten i 'Qon dicis ein halb- 
verwischtes '). — ^^ 80 A. ßfi eleuatus. — ^ so ß/*. A est. — ^^ so 
A. ß fi superbia. — **' so f*. ß saluauit. — ^ ß/i m munditia. A bloss 
munditia. — ^^ so st. manuum. 

Im Cod. .Xn. (roth) parallel mit der letzten Zeile von C. XXII. — ^ B. 
gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ ßftAlE^t quidem. — 
^ so fiA. ß qui. — ^ der Punkt wohl Cassaiionszeichen. in ßfi und bei 
A fehlt mea. — ^ so ß f*. A mea. — ' mihi fehlt m ß fi. — ^ ß i* dicam 
coram eo. — ^ so (i. ß causa. — ^^ so ß. ft impleam. — ^* die Ben. 
haben nequaquam irrig für Aug, angehörig angesehen^ — ^ so ß f*. A 
tamen. — ^ so A. ß terrorem, ^ terroren. — ^* die Ben. haben zwischen 
abutatur me und ueritas enim die Worte: caeterum cum ad eum 
uenero als Textworte, Sie gehören indess Aug. an. — *^ in ß/u fehlt est. 
lö ß et ducet, fiA educet ohne et. — ^'^ so A. ßft in fine. — ^ so st. 
iudicium. — '^^ so ß fi, A nam si. — ^ ß/tA ambulauero. — 2* so 
ß fi. A postea. — ^ so fi, ß nouissimis ohne in. — ^ ßu sciam eum. 
^ so ß {A leua) A (A laeva). f* ad levam. — ^ ß A aget, ^ agam. — 
^^ ßfiA apprehendam. — 2"? $0 ß (et probavit). ft et probabit, A pro* 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 85 

sed seit ipse uiam meam, et propauit^*^ me sicut auram. 11. 
ingrediar^s in preceptis eius. tenuit pes meus uiaS eius; custo- 
diui et 2® non declinabo. 12. a praeceptis eius non 'descedam, in 
sinu autem meo abscondi uerba eius. 13. si autem ipse iudicauit 
sie, quis est qui contradicat ei? quod enim ipse uoluit, fecit^^.. 
14. propterea ad eum festinaui, et commonitas^^ soUicitus fui 
de eo. 15. idcirco a facie ius ^' turbabor. considerabo, et timebo 
ab eo. 16. et dominus moUiuit cor meum, et omnipotens per- 
turbabit^^ me. 17. non enim sciebam quod superuenirent mihi 
tenebre, et ante faciem meam tegeret calico. 



C. XXIV/ 

1. quare dominum non latuerunt höre, impii autem nescie- 
runt dies eius? 2. finem transgresse^ sunt, gregem cum pasto- 
rem^ rapientes pauerunt*; 3. iumentum pupillomrum^ abier unt®, 
et bouem uidu^ pignerauerunt*^. 4. et inclinauerunt pauperes a 
uia ® iasta. simul absconditi ® sunt mites terr§. 5. et inruerunt 
sicut asini^® feri in agros^^ super me, exeuntes^^ ad opus suum. 
suauis factus est et^^ panis in adulescentes. 6. agrum ante 
tempus non suum demessuerunt. infirmi uineas impiorum absque 
mercede et cybo coluerunt. 7. nudos multos fecerunt^^ sine 
uestimentis, et tegumen ^^ in frigore abstulerunt. 8. de stillicidiis 
montium madescent qui cum tecumen^^ non haberent, petra 
adoperti^'^ sunt. 9. rapuerunt ab ubere pupillum, et eum qui 



bavit ohne et. — ^ ß/uÄ egrediar. — ^ ßu custodiuit. — ^ ßfi et 
fecit. — 3^ so st. commonitus. — ^2 ^^ st eius. das e von eins und das 
von facie durch ein e ausgedrückt — ^3 ^ turbauit, ^ conturbauit. 
Das C. schliesst sich im Cod. in derselben Zeile ohne irgend welclies Infer- 
punctionszeichen an, — ^ ßfiÄ transgressi. — ^ sie {ß f* pastore). Von 
cum pastorem an werden die Buchstaben wieder spitzer, als trete eine 
neue Hand ein, — ^ so fi. ß rapuerunt. — ^ der Punkt neben ~ soll m 
cassieren, — ^ so st abegerunt (ß^). — ' ß^ pignorauerunt. — ^ so Ä. 
ßfi bloss uia ohne a. „/«': id est a via", La. — ^ so f^A. ß abscondita. 
— 1» so ß/*. bei A fehlt sicut. — " ^//A agro (das s vom super viel- 
leicht vom ScJireiber verdoppelt). — ^ so fi. ßÄ et exeuntes. — ^^ ßÄ 
ei, f* eis. — ^^ ßf fecerunt dormire. — ^^ so /u. ß tegmen. — i« ^ 
tegumen, ß tegmen. — " /?^ operti. -- ^^ so st esurientium iß^). — 



Digitized by 



Google 



86 0. P. CASPAM. [No. 4. 

ceciderat, hamiliauerunt. 10. nudos fecenmt dormire inique, et 
esurigentium ^^ abstulerunt panem. 11. in angustiis inique insi- 
diati sunt^^ aiam autem iustitiae ignorauerunt. 12. de ciuitate 
et de domibus suis^^ eicebantur ^^. anima uero paraulorum 
ingemuit^' ualde. ipse autem deos curam eorum non habuit. 13. 
cum essent super terram et ignorabant^^ uiam iustitiae, non 
ambulauerunt in semitis eins; 14. et sciens eorum opera tradidit 
eos in tenebras, et nocte erit sicut für ^K 15. oculus adulteri 
obseruat tenebras dicens: non uidebit me oculus, et latibulum 
faciei posuit. 16. suffodit in tenebris domos; per diem obsignaue- 
runt semetipsos; non cognouerunt lucem. 17. qua^^ simul manet^® 
els^'^ umbra mortis. 18. leuis est super faciem aque. maledica- 
tur pars eorum super terram. appareant plantaciönes eorum 19. 
super terram aride, de sinu enim *^ pupillorum rapuerunt. deinde 
rememoratum 2« est pectum '® eins; 20. sicut nebula roris nus- 
quam conparuit. retribuatur '^ illi sicut eget"^; conteratur sicut 
lignum insanabile omnis iniquos. 21. stereli enim non fecit 
bene, et mulieres^* no^^* est misertus, 22. et^ in ira aeuertit 
infirmos. consurgens ergo non credit contra uitam suam. 23. cum 
infirmari ceperit, non speret sanitatem, sed cadet^^ in languorem^*^. 
24. multos enim adflixit altitudo eins, et marcuit "^ sicut malua 
in estu^^, aut quasi te stibula*" spica sponte decidens. 25. 
alioquin qyis est qui loquatur mendatium me dicere, et ponet 
in nihilum uerba mea? 



lö so ßfi. A insidiati sunt inique. — ^o ^ ^^ domibus ui, ß de domibus 
uim, A bloss de domibus. — 21 ^q gt^ eiciebantur {ß/a, Ä Ben. ejicie- 
bantur). — ^ ß/u ia gemitu. — ^ ßf* ignorarent. — ^ Ä Ben, : et 
ideo in tenebras traditi sunt (ignorantieB judicii dei) et repente ut 
für (eos occupabit dies ille). Älkin in diesen Worten tvird V. 14 von 
Äug. nicht citiert, sondern nur dessen Inhalt referiert. — ^ ß/uA quia. 

— 26 SQ ßfiA: („Sic editi et MSS.**, Ben.) Es ist mane zu lesen. — 
^ ß/uA eis manet. — ^ so /* A. ß autem. — ^ so f*A. ß remoratum. 

— ^ so st. peccatum iß/uA). — ^ so /t. ß Eetribuatur. — ^ so st. 
egit iß/^). — ^ sie. ß fi mulieris. — ^ dctö n vom Schreiher. — ^ so ß. 
in u fehlt et. — ^ so ß/u. A cadit. — ^ so A. ß languore, /u längere. 
^ so ß. fiA emarcuit. — ^ hei A Ben. ist zu aestu noch altitudo eius 
hinzugefügt Allein diese Worte gehören ohne Zweifel Aug. an. — ^ so^ 
st de stipula {ß fiA). te stibula im Cod. testi bula geschrieben. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 87 



C. XXY/ 

1. Bespondens^ autem Baldat Saucites dixit: 2. quid enim 
exordium, quam timor hab eo^ qui facit uniuersa in excelso? 
3. nemenim^ putet esse moram esse^ piratis; in quem enim non 
uenient insidiae ab eo? 4. aut quomodo erit homo iustus coram 
domino? uel quomodo se mundabit natus ex muliere? 5. si 
lunae praecipit, et non lucit, nee stille sunt munde ante eum, 
6. quando ^ magis homo, putredo, et "^ filius hominis uermis ^? 



C. XXVI/ 

1. Respondens^ autem lob dixit ^r cui ades? uel quem 
adiuturus es? nonne eum cui multa uirtus* et prachium^? 3. 
cui das^ consilium'^? nonne cui omnis est sapientia? uel quem 
sequeris? nonne eum cui magna est fortitudo? 4. cui adnun- 
tiasti sermones? aut spiramen cuius est quod exiuit^ a te? 5. 
numquid gigantes redigentur in nihilum sub terra qua® ad^° 
proximi eorum? 6. nudus infernus coram eo, et non est uela- 
men perditioni. 7. extendens aquilonem super nihilum, suspen- 
dens terram super nihil ^\ 8. ligans quam ^^ in nubibus suis, et 
non est ^^ scissa nubis sub eo ^\ 9. qui tenet faciem solis, et 
extendit^^ super eam nubem suam, 10. preceptum circumdedit 



Im Cod. XTTI (roth) parallel mit der letzten Zeile (uerba mea. XIII). 
2 E gross, schtoarZj mit roüien Punkten umgeben, ß Eespond', // Eespon- 
dit. — ® ha beo geschrieben, hab st. ab. — ^ so st. nemo enim. — 
^ esse toiederholt — ^ so st. quanto. — '^ fif^ aut. — ^ so ß. in fi fehlt 
uermis. 

Im Cod. Xlin {roth) am Bande (die letzte Zeile von C. XXV voll). — 
2 E gross, schvoarz, mit rothen Punkten umgeben, /u Eespondit. — ^ In 
ß fehlt F. 1. — * ß/t uirtus est. — ^ ß fn. brachium forte. — ^ so ß. fi 
cui tu das. — ^ so u. ß auxilium. — ^ ßl* exit. — "^ so st. subter aqua 
(sub terra am Schluss einer Zeile), ß/u subter aquam. — ^^ ßfiA et. — 
'^^ ßu super nihilum in aörem. Bei A folgt ebenfalls in aerem auf super 
nihilum. Die Ben. haben es aber wohl mit Becht für eine Glosse Äug.'s 
angesehen. — ^ so st. aquam iß/^A). — ^^ so /u A. in ß fehlt est. — 
1* so A. ß/u ab. — ^^ so A. ßf* extendenö. — ^^ so st. consummationem 



Digitized by 



Google 



88 C. P. CASPAM. [No. 4. 

super faciem aquae usque ad consamatiouem ^^ lucis cum tene- 
bris ^'^. 11. column§ c^li^^ intremuerunt ^®, et obstibuerünt *^ ab 
increpatione 21 eius. 12. uirtute sua sedauit mare, prudentia 
eius uulneratus est cetus. 13. et daustra caeli metuunt eum, 
praecepto^^ autem peremit draconem desertorem. 14. ecce h^c** 
partes uiae eius^^ et adhuc stellam^ sermonis aadiuimus de 
eo. uirtutem autem ^ß tonitrui ^'^ eius quis seiet, quando faciet? 



C. XXVII/ 

1. Et 2 adiecit lob ad prohemium^ suum et dixit: 2. uiuit 
dominus qui me sie* iudicauit, et omnipotens qui amaricauit 
animam meam; 3. quia donec spiracio mea est in me, et Spiritus 
diuinus in naribus^ meis, 4. non loquentur labia mea iniuata, 
nee anima mea meditabitur iniqua. 5. absit a me iustos uos 

ra 

dicere, doneö moriar. nee * sepabo "^ innocentiam ^ 6.;;^' meam 
tenebo^ et non timittam nee enim conscius sum mihi iniquum 
quid commisisse®. 7. itaque sint^® inimici mei sicut euersio 
impiorum, et qui in me insurgunt, sicut perditio iniquorum. 8. 
que enim spes est^^ impio quia expectat, confidit^^ in domino, 
si forte saluatur^^, 9. aut^* praeces eius exaudiat dominus? aut 
si ueneriti*^ ei necessitas, 10. numquid habet aliquam fiduciami® 



{ßf*A). — 1' cum tenebris feihlt in ßf*A. — ^ so A. fi/u column§, 
columne lucis caeli. — ^^ so fi/j. A contremuerunt. — ^ ßfiA obstu- 
piierunt. — ^^ so fiA. ß increpationö. — ^ so /uA. ß precoptü. — ^ so 
ß. fi he, A hae. — ^4 ^eius vie eius ^, wenn sich Herr Ckmderc nicht 
versehen hat*', La. — 25 gg g^. stillam. — ^^ so /* A. ß eius. — ^7 ^q ß^ 
A tonitrus. 

Im Cod, folgt auf der letzten Zeile von C. XXVI auf faciet : de lob. 
Am Bande der Zeile, mit der G. XXVII beginnt, stellt XV (roth), — 
2 E gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ gf^ proemium. 
ß pmiü, ,« premium. — ^ ß/^ sie me. — ^ so ßA. /u auribus. — 
ö ßuA nee enim. — ' ra über a vom Schreiber. — ^ so ß m. A 
innocentem. — ß fi haben nach innocentiam: meam ^ me iustitiam. 
Diese Worte sind im Cod. per Homoeotekuton (meam, meam) ausgefallen. 

— ^ so /uA. ß iniquid (wohl st. iniqui quid; das qui von iniqui und 
von quid durch ein qui ausgedrückt) cömisse. — ^^ so ß. f* sunt. — ^* von 
Aug. zwei Mal citiert, das zweite Mal est spes. — ^^ ßftA et confidit. 

— 13 ß/üA soluatur. — i* so f* A. ß si. — ^^ so fi. ßA euenerit. — 



Digitized by 



Googk 



1893.] BAS. BUCH HIOB. 89 

in conspectu eius? aut cum inuocauerit eum, exaudiet illumi'^? 
11. quapropter adnuntiabo uobis quid sit in manu domini. que 
sun ^® ab omnipotente non mentiar. 12. ecce omnes nostis quia 
uane uana ^® loquimini. 13. haec 20 pars impii a domino, possessio 
uero potentium ueniet ab omnipotente super eos. 14. quod si 
multi fuerint fllii eius, in occisionem^^ erunt; si autem et 22 
iuuenes facti fuerint ^, indigebunt. 15. et qui circa eum sunt 
morte morientur, et uiduis eorum nemo 2* miserebitur. 16. quod 
si et coUegerit ut terram argentum, et uelud lutum parauerit 
aurum, 17. haec omnia iusti ^^ consequentur, et substantiam eius 
ueraces possidebunt. 18. erunt enim eorum domus^^ sicut tineae^^^ 
et areneae*® que seruauit. 19. diues dormiet, et^» adiciet. 
oculos suos apperuit, et non est. 20. occurrent^^ sicut ^^ aqua 
dolores, nocte auferat^^ eum calico. 21. tollet eum estus, et 
bibit^^, et uentilabit eum de loco suo, 22. et proiciens^* super 
eum, et non parcet. de manu^^ eius fuga^^ fugiet. 23. plaudet 
öt* " super eos^^ manibus suis, et trabet ^^ de loco suo. 



C. XXVIIL' 

1. est enim argento locus unde fiet^, locus autem auro ubi 
purgatur. 2. ferrum enim de terra fit, es autem similiter ut 
lapis^ excidituri 3. ordinem posuit tenebris, et omnem finem 
ipse inuenit. lapis tenebre et umbra^ mortis, 4. discissio® tor- 



^^ so fifi. Ä habuit fiduciam, aber von Aug. nur in seine eigenen Worte 
eingeflochten, nicht eigentlich citiert — ^'^ so ß ft. A eum. — ^^ ^q gt 
sunt {Cod. quesun). — ^^ sq a in ßju fehlt uana. — ^^ fi/^ haec est. 

— ^^ so A. ßfi occisione. — ^ so ß. hei A fehlt et. — ^ in /i sind die 
Worte filii . eius — facti fuerint per Homoeoielcuton ausgefallen. — 
2* so ß fjt. A non. — 25 sq ^ ^-^ ß f^j^n iusti. — ^6 ^^ ^ ^ eorum domos, 
A domus eorum. — '^'^ so A. ß fj tinea. — ^8 ^^ st. araneae, was A hat. 
ß fi aranea. —^ß^AQ\j non. — ^ ß f^ occurrent ei. — ^^ so ß. ft quasi. 

— ^ ß ft auferet. — '^ ß fi A Qt abibit. — ^ ßf^ proiciet, A Ben. pro- 
jiciet. — ^ ß ft ^Q manu enim. — ^ so fi. ß fugat. — ^'^ Wiederholung 
des et von plaudet (die drei Punhte'^Cassationszeichen). — ^ ß u eum. 
hei A fehlt das Pronomen. — 39 ßfi et trabet eum. 

Im Cod. weder eine neue Zeile, noch ein Interpunktionszeichen. — '^ ßfiA 
fit. — ^ so ß ft. A lapides. — ^ so ft. ß excidi, A excluditur. — ^ so A 



Digitized by 



Google 



90 C. P. CASPABI. [No. 4. 

rentis a cinere, qui uero obliuiscantor uiam iustitiae infirmati^ 
sunt ab hominibus et commoti sunt \ 5. terra de qua gressus ^ 
est panis, et «upter^® eam uersus est quasi ignis. 6. locus 

u 

sapiri labides eius, et aggeres aurum ei^^. 7. semitam quam 
non cognouit auis, nee uidit eam oculus uulturis, 8. nee calcaue- 
runt eam filii adrocantum i^, non transiuit ^* super eam leo. 9. 
in durissimo lapide extendit manum suam; uertit enim ab styrpi- 

bus montes. 10. et ripas fluminum disrupit ^\ omni ^^ uero pre- 
ciosum uidit oculus meus^®. 11. altitudines^'' fluminum reuelauit, 
ostenditque uirtutem suam in lumine. 12. sapientia uero unde 
inuenta est? uel qui sit^' locus scientiae? 13. Ignorant mortales^® 
uiam eius, nee inuenietur hominibus ^^. 14. abisus '* dixit: non 
est in me, et mare dixit: non est mecum. 15. non dabitur aurum 
conclusum^^ pro ea, et non adpenditur*^ argentum commutacione** 
eius. 16. non erit deteriora uro*^ Opyr^^ onice^^ precioso et 

a 

saphiro^^. 17. non equabitur ei aurum et uitrum, et^» commo- 
tatio eius uasa aurea, 18. et Excelsa et Gabis ^° non erunt in 
memoriam^^ et trahae^^ sapientiam de absconditis ®^ 19. non 



ßju umbrae. — ^ so uA. ß discussio. — '^ ß f* firmati. — ^ so ßfi. A 
Ben. et commoti sunt ab hominibus. Die beiden letzten Worte gehören 
doch ivohl Aitg. an. — ^ ß/uA egressus. — ^^ ß et super, fi bloss super. 

— 11 so A. ß et aurum eius aggerö, /^ et aurum eius agger est. 
Das u über dem zweiten e von aggeres scheint von späterer Hand zu 
sein. Es ist bleicher und weniger fein, — ^^ gQ gt^ arrogantium C^^). — 
13 so ß (non transiit). u neo transiit, A non transit. — ^^ so /iA. ß 
dirupit (der Strich über i blässer). — i^ so st omne. — ^^ so ßA. fi 
eius. — ^'^ so ßfi. A altitudinem. — i^ so st. quis sit (/?/<). das s von quis 
und das von sit durch ein s ausgedrückt {der Cod. hat übrigens quisit). 

— ^^ ß H' iguorat mortalis, Von ignorant mortales an tritt wieder die 
zweite Hand ein. — 20 ^9^ jn hominibus (inuenietur ist das letzte Wort 
auf einer Seite, und mit hominibus beginnt eine neue). — 21 sq gf^ abyssus. 

— ^ so ß/u. A inclusum. — ^ ßi^ appendetur. — 24 ^^ i^ commu- 
tatione. — 25 ^ag g, ^on uro von einer spät&ren Hand roher geschrieben. 

a 
Sein Urheber sah nicht, dass das a von deteriora auch zu uro gehörtn 
sollte. — 28 sQ sf Ophir (ß). fi Ophyr. — 27 ^q g^ onyche. ß onyce, /u 
oynige. — ^ ßfi saphyro. — ^ so ßA.fi nee. — ^ so A („Editi, 
gravis, corrupte pro Gabis**, Ben.), ß ghavis, fi gravis. — ^^ ß^A 
memoria. — ^ ß/u trahes {Verdoppelung des s von sapientiam). — 
33 so ß. fi occultis. — ^ u und ta von späterer Handy roher geschrieben. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 91 

u 

compotur^* thobatium'^ etthiopie ^®, auro mundo non conpara- 

ta 

bitur. 20. sapientia unde inuenta est, quis autem locus est 
intellectus e ^^P 21. latet ab oculis omnis hominis, et a uolucri- 
bus ^^ caeli abscondita est. 22. perditio et mors dixerunt: audiui- 
mus eins gloriam. 23. dominus comendauit ^® uiam eius, et ipse 
nouit locum eius ^\ 24. ipse enim omne quod est sub celo perspi- 
cit ^\ et nouit que sunt in terra, omnia que ^^ fecit, 25. uentorum 
libramenta, aquae mensuras*^ 26. que fecit**, sicut uidit, enume- 
rauit*^ et uiam tempestatis *® uocibus. 27. tunc uidit eam et 
exposuit eam, parauit et inuestigauit. 28. dixit autem ^"^ homini: 
ecee pietas est sapientia, abstinere uero a malis scientia est**. 



C. XXIX/ 

1. et adäiecit^ lob ad prefacionem dicens: 2. quisnam me 
restituit^ in mensis* priorum dierum, in quibus deus*^ custodiebat 
me? 3. cum lucebat lucernam ^ eius super caput meum ^, cum 
in lumine eius ambulabam in tenebris, 4. cum eram florens in 
uiis, cum dominus ^ inspiceret ® domum meam, 5. et essem in 
habundantia magna, et circum me pueri mei, 6. cum flueret per 
uias meas putirum ^% et ^^ montis mei habundarent lacte, 7. cum 



— ^ fi topadium, ^ topazium. — ^ ß ^thyopi§, /< ethiopiae. — '*'' der 
erste Buchstab von est durch den Punkt cassiert. — ^ so ß. ii volucrum. 

— ^ so st. commendauit {ß f* A). — ^ so fi A, ß uiam eins et locum. 

— *i so A, ßu perfecit. — ^ so ß (omnia qu§). f* qui omnia. — ^ so 
ßf*.A atque mensuras. „Sic legisse videtur Augustinus» pro aquce 
sive aquarum mensuras, quae vera Scripturae lectio est", Ben. — ^ ßfi 
quando haec fecit, A quando fecit. — ^^ so A ß Qt numerauit, fd, et 
fecit. — ^ so ß/u. A tempestatum. — *' so ß. /u vero. — ^ so ß. in fi 
fehlt est. 

Im Cod. beginnt C. XXIX in derselben Zeile, mit det* C. XXVIII 
schUesst Wahrscheinlich geht ihm ein Punkt voran. — ^ sie {di, durch den 
Punkt cassiert). — ^ ßf*A restituet. — ^ ßfiA menses. — ^ ßf* domi- 
nus. — ö sie (lucemä). ßf^A lucerna. — '^ so ßA (caput meum). fi 
meum caput. — ^ so ßf*. A cum verbum Domini. Doch bemerken die 
Ben. : »Floriacens. MS., cum Dominus**. — ^ so /uA. ß respiceret. — 
1® /uA butyrum, ß butyre. — ^^ ßfiA cum. — ^^ so A. ß f* matutinis- 



Digitized by 



Google 



92 C. P. CASPABI. [No. 4. 

exirem matutinus ^^ in ciuitate ^', et in platea ^* ponebatur mihi 
sella. 8. uidentes me adaliscentes abscondebantar, senes autem 
omnes^^ adsurgebant, 9. et potentes cessauerant loqui, digitum 
ponentes ad os suum, 10. et audientes felicem me^* dixerunt, et 
lingua eorum cuttori^'^ eorum adhesit; 11. quia auris audiuit 
h^c^^ et beatificauit^®. 12. liberaui enim pauperem de manu potentis, 
et pupillo cui non erat adiutor ^^, auxiliam tuli ^K 13. benedictio 
perditi^^ ö^^ super me ueniebat, et os uiduae benedixit mihi 2*. 

i 

14. iustitiaque indutus eram, et uestiebar iudico^ sicut^® clamide*''. 

15. oculus^® cecorum et pes claudorum. 16. ego eram*® pater 
inualidorum. quod^^ non noueram, exquisiui. 17. confregi molas 
iniquorum, et de medio dentium eorum rapinas extorsi. 18. dixi 
enim: §tas mea senescit^^ sicut^* arbor palme, multo uiuunt^^ 
tempore. 19. radix mea patet ad aquas, et ros morabitur in 
messe mea. 20. gloria mea noua mecum. et arcus meum ^ in 
manu mea gradietur. 21. me audientes induiti^^ sunt, et tacu- 
erunt in meo consilio, 22. et in sermone meo non adiecerunt, 
sed cauisi sunt, cum loquerer eis. 23. sicut terra sitiens expectat 
pluuiam, sie isti ipeum sermonem. 24. quod si et riderem ad 
eos, non credebant, et lux"^ uultus mei non concidebat. 25. elegi 
uiam eorum, et seii princeps, et abitabam sicut rex cinctus for- 
tibus quasi tristes consolans ^''. 



18 80 A. ßfi in civitatem. — ^^ ß ft A plateis. — i* so ß fi. hei A fehlt 
omnes. — ^^ so ß. fi me felicem. — " so st, gutturi. — '^ ßfiA bloss 
audiuit. — ^^ ßji^ A beatificauit me, et oculus ui^ens me (ßme uidens 
me) declin?Luit. — ^ ß^ adiutorium. — 21 gg ß ^ de tuli. — ^ so ß. ft 
perituri. — ^ o durch den Funkt cassiert {der Schreiber toollte anfangs 
entweder perditio oder auch das bald folgende os setzen. — 24 ß^A me. 

— 25 so u A. ß cilicio. das i über o vom Schreiber. — "^^ so /^ A. ß sine^ 

— ^' so ß u. — 28 ^ ff oculus eram. — 29 q^q «eram soll im Cod. wohl 
zu oculus caecorum et pes claudorum gehören, in welchem Falle nach 
eram ein Komma zu setzen wäre, — ^ ßju iudicium quod. — ^^ ß /^ 
senescet. — ^ so fi A. /? sinit. — ^ ß f^ A uiuam. — ^4 gj^ (ßfiA 
meus). — 3^ so st. intuiti. — ^6 sq ^,. ß lux ohne et. — ^7 so ß ft. A 
quasi consolans tristes. 



Digitized by 



Google 



i89li i>Aö BttcÄ Hiot. 93 



c. xxx/ 

1. nunc autem derident me infirmi^, nunc monent* me mi- 
nores tempore, quorum spernebam ^ parentes, quos non estimaui 
similes esse canibus gregnm mearum^. 2. et uirtus mannum 
mearum^ quasi nihiP mihi erat®, in eis pergebat® omnis uita. 
3. in aegestate^^ et fame instabiles; qui fugiebant in desertum 
heri ^^ propter angustiam ^^ et miserias. 4. qui rodebant cortices 
arborum, quorum erat cibus radix erbarum. 5. inonorati et 
abiecti^^ et egentes omni bono, qui radices lignorum mandebant^* 
propter famem magnam ^\ 6. insurrexerunt in ^® me fures, 
quorum domos^^ erant cauernae petrarum, et inter arbores cla- 
mabant, qui sub sturpibus^® terre manebant. 8. filii stultorum 
et filii 1® ignobilium; nomen et honor extinctus a terra. 9. nunc 
autem cithara eorum sum, et me habent fabulam. 10. abhomi- 
nati sunt me discendentes ^^ procul, nee in faciem meam peper- 
cerunt spuere. 11. aperiens autem ^^ faretram suam adflixit^^ 
me, ad ^^ frenum in faciem meam miserunt, 12. et ad ^^ dextris 
germinantes consurrexerunt. pedes meos finxerunt^^ conpedibus, 
et aparuerunt^^ in^*^ me semitas perditionis suae. 13. contriti^® 
sunt semite me». exuit enim ^o me stola ^°. 14. et iaculis suis 



^ Im Cod. schliesst sich C. XXX mitten in einer Zeile ohne irgend welches 
Interpunktionszeichen an 0. XXIX an, — ^ ßfiÄ infimi. — ^ so /uA. fi 
mouent. — ^ so ßA, fi spemens. — ^ quos non estimaui similes esse 
canibus gregum mearum fehlt in ß ft. Aug. hat die Worte nicht ange- 
führt und aufgelegt. — ^ ßQ der Cod., wohl durch Einfluss des vorange- 
henden mearum. fiA eorum, ß earum. — ^ ß fiA nihilum. — ^ so fiA. 
ß erit. — ^ ßfi vci Q\s periebat, A in eo periebat {Aug.'^s Auslegung 
fiJihrt doch auf in eis periebat). — ^^ so ß/a (in egestate). A bloss 
egestate. — ^^ so fi A. ß heremi. — ^ ßu angustias. — ^^ so A. ß/u 
subiecti. - ^* ßf^^ manducabant. — ^^ so ß/u. A magnam famem. — 
'6 so ß/u. A super. — ^^ so st. domus. — ^^ so st, stirpibus. — ^^ fiiü 
fehlt m ßfiA. — ^ ftA descedentes, /? recedentes. — ^^ ß/uA enim. 
— ^ so A (afflixit). ßfi affixit. --• ^ ß/uA et. — ^ so st. a (ß/uA). 
Verdoppelung des d von dextris (im Cod. sind ad und de^ftris zu einem 
Worte verbunden), — ^ so st. uinxerunt {ß uincxerunt). — ^ so st 
aperuerunt. — ^ ß/u super. — 28 /J^il contritae. — 29 so ß A. in (i 
fehlt enim. -- » so A. ß ft stolam. — ^i so // A. ß Abus. — ^^ ^o u A. ß 



Digitized by 



Google 



94 c. p. CAstAÄt. [No. 4. 

uulnerauit me. abusus ^^ est me sicut uoluit. doloribus innolutas 
sum, 15. et iterantur dolores mei. discedit"^ sicut Spiritus spes 
mea, et sic^^ nubes transiet^* salus mea. 16. et nunc super me 
effundetur anima mea, possiderunt me dies dolorum. 17. nocte 
uero ossa mea confracte^^ sunt; et nerui mei dissoluti sunt. 
18. in multa uirtute adprehendit stolam meam, et quasi ora 
uestimenti mei circumdedit me. 19. estimauit me sicut lutum; 
in terra et cinere^^ pars mea. 20. clamaui uero ad te, et non 

me 

audisti^'' me. stiterunt et considerauerunt ^8. 21. ageressus^® es 
me sine misericordia; manu potenti uerberasti me, 22. et consti- 
tuisti me in doloribus, et proecisti *° me a salute. 23. scio enim 
quod mors conteret me; domus enim est omni mortali terra. 
24. adque utinam possim*^ me ipsum*^ interficere, aut rogare*^ 
alium, ut faceret mihi hoc! 25. ego autem fleui super omne** 
inualido, et suspirauit*^ eum*®, cum uiderem uirum in necessi- 
tabus*"^. 26. ego bona prestolabar; ecce occurrerunt mihi*^ dies 
malorum. 27. uenter mens efferuit*®, et non tacebit. occupaue- 
runt me. dies inopiae. 28. gemens incessi sine silentio, et steti 
in coetu clamans. 29. frater factus sum sirenarum, et amicus 
flliarum struithionum ^^. 30. cutis mea innicrata ^^ est ualde, et 
ossa mea frixa sunt ab estu. 31. uersa est in luctum^^ cithara 
mea, et psalmus mens in' fletu ^^. 



descendit. — ^ so st sicut (ß/uÄ). sie schliesst eine Seite. — •* fi/*^ 
transiit. — ^ so st. cönfracta (ß fi A). — ^^ so fiA, ß et in cinere. — 
^ so fi. ß exaudisti. — ^^ me ijiber der Zeile zwischen unt und dem ag 
von aggeressus. — ^ so st. agressus {das e vor r doch wie etwas aus- 
gewischt). — ^ so st. proiecisti (pro am Ende einer Zeile, ecisti am 
Anfang der folgenden). — *^ ß f*A pössem. — ^ so A. ßfi bloss me. — 
^ so ß ft. A rogarem. — ^ so st. omni. — ^ das t durch den Punkt 
cassiert und halb ausgewischt — ^ in ß ft fehlt eum. — ^ sie {vielleicht 
ist " über ta ausgelassen), — ^ ßf* mihi magis. — *® so st efferbuit 
{ßfiA). — 50 ^as i vor t etwas ztoeifelhaft. ^ stmctionum, fi strutionum. 
— 51 so st innigrata. — ^ so fiA. ß luctu. — ^ so ß. ft fletum. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS J3ÜCH mOB. 95 



C. XXXL' 

1. testamentu^ feci oculis meis, et non cogitabo^ de uirgine. 
2. et que est alia pars^ dei desuper, et ereditas ouiDipotenlis de 
excelsis? 3. nonne perditio erit iniquo, et abalienatio facientibus 
iniquitatem? 4. nonne ipse uidebit uiam meam, et omnes gres- 
SOS ° meos dinumerauit? , 5. si incessi cum inrisoribus, uel si 
festinabit ® ad dolum pes mens, 6. adpendat me in statera equis- 
sima''; seit autem dominus innocentiam meam. 7. si deflexit^ 
pes mens de uia, et si secutum est oculum cor meum, si mani- 
bus meis detigi® munera, 8. seram, et alii fructus meos edant, 
sine styrpe sim super terram. 9. si secutum est cor meum 
mulierem, aut si obsedi ianuas eius, 10. placeat quoque uxor 
mea alteri, et Ali ^° mei humilientur. 11. furor enim animi ^^ 
est indomitus commaculare uiri uxorem. 12. ignis ardens est in 
Omnibus membris; quocumque intrauerit, radicitus perdit ^^. 13. 
quod si et dispexi iudicium famuli mei aut ancille, cum iudi- 
carentur apud me; 14. quid enim faciam, si examinationem 
meam ^^ faciat dominus i*? quod si et uisitationem, quod respon- 

ne 

sum dabo^^? 15. non^^ sicut ego conceptus sum in utero, et 
Uli? et fuimus similiter in uentre? 16. infirmis autem si quid ^"^ 
opus fuit, non denegaui; uiduae oculum non excruciaui. 17. aüt 
si panem meum commedi^^ solus, et non dedit^® pupillo ex eo; 
18. qui ab 20 aduliscentia mea enutriebam quasi pater, et de 
uentre matris meae^i dux eis fui; 19. aut si dispexi 22 nudum 



1 Im Cod, beginnt C. XXXI in derselben ZeiU^ mit der C. XXX schliesst, ohne 
vorangehendes Interpunktionszeichen. — ^sic. — ^soÄ neben ut non cogitem, 
was aber Aug. anzugehören scheint. ^^ et non cogitam. — ^ so A. ß fi 
pars alia. — ^ so si. gressus (ßfi). — ^ so st. festinauit {ß (i A). — 'so 
[i (aequissima). ß nequissima. — ^ ßf* defluxit. — ^ so st. tetigi {ß fi), 

— 10 so st. filii. — *^ so ßfi. Ä animae meae. — ^ ^^ perdet. — 
18 ^ jnei. — M ^ deus. — ^^ Alles von cum judicarentur apud me an 
bis quod responsum dabo (inclusive) fehlt in /u. — w ^e q^oy^ Schreiber. 

— 1'' so fi. ß quod. — 18 so st comedi. — 1® t durch den Punkt cassiert. 

— 20 quiab geschrieben, st. quia ab (ßft; das a von quia und das von 
ab durch ein a ausgedrükt. — ^ so fiA. ß uentre meo. — 22 gg g^ 



Digitized by 



Google 



9Ö c. i?. CASPARi. [No. 4. 

pereuntem ^^, et non operui non habentem uelamen. 20. infir- 
morum uero si non benedixerint mihi ameri^^, et de tonsura 
ouium mearum calefacte^^ sunt, 21. si ]eaaui super pupillum 
manum meam, fidens quia multum mihi deest adiutorium ^^, 22. 
discedat umerus^*^ mens a iugulo meo, et brachium meum a 
cubito^® meo conteratur. 23. timor enim domini contenuit^» me, 
et a pondere eius non sustinebo. 24. posui^^ aurum robur meum, 
quodsi^i in lapide^^ precioso fidebam, 25. si et letatus sum, 
cum esset mihi census multus, si et in animam meam ^^. 26. an 
non uidimus ^^ solem lucentem deficere, et lunam comminui? non 
enim in ipsis est 27. et deceptum est clam cor meum. quod si 
et osculatus sum manum meam, ponens ad os meum, 28. et hoc 
mihi ad magnam iniustitiam reputetur, quia mentitus sum in 
conspectu ^ domini excelsi. 29. quod si et cauisus sum super 
uineam^^ inimici mei, et dixit cor meum: benefactum est, 30. 
audiat aures mea maledictionem meam, obproprio sim in meo 
populo^*^ diiSamatus. 31. quod si et^^ sepe dixerunt ancille 
meae: quis det nobis, ut carnibus eius saciemur? cum satis bonus 
essem ^^. 32. foris non manebat ospis. ianua mea omni adueni- 

c 

enti *^ patebat. 33. quod si et sponte peccans absondi *^ pecca- 
tum meum; 34. nee enim erupui multitudinem populi, ne con- 
fiterer coram eis; aut si dimisi infirmum sinu uacuo exire ianuam 
meam. 35. quis mihi tripuat auditorem? manum domini si non 
timii*2, conscriptionera si quam habui*^, 36. super umeros** meos 



despexi (ß/^)- — ^ so fiA. ß pretereunte. — ^4 ß/iA humeri. — 
25 ^^A calefacti. — ^6 ^ mihi multum est adiutorium, f* multum 
est mihi adiutorium, A mihi est adiutorium multum. — 27 ßfiA 
humerus. — ^ so ^. ß acubitu. — ^ so st continuit. — ^ so Ä (Äug. 
fasst den Satz als Frage). /?^ si posui. — ^^ ßA quod si et, /u quod 
et si. — ^^ der Schreiber schrieb zuerst labide, corrigierte dann b in p 
und cassierte es ausserdem durch die beiden Punkte. — ^^.^^ gj et in 
(in ß fehlt doch in) innumerabilibus posui manum meam, ^ si et in 
innumerabilibus posui animam meam {die Worte in innumerabilibus 
posui sind im Cod. ausgefallen). — ^ ß uidemus. — ^ so ß. f* conspe'c- 
tum (im Cod. stand ursprünglich conspectus; das s wurde aber dann 
au^gewischty — ^ ß ruinä, ^ ruina. — ^ so u. ß A in populo meo. — 
88 in ßfiA fehlt et. — ^"^ so ßÄ. fi essem bonus. — ^ so /u. ^aduenti. 
— 41 Jflw c über dem o vom Schreiber. — ^ so wohl der Cod. (was auf 



Digitized by 



Google 



1898.] tAB BUCH HIOH. 9? 

leaans, et coronatus publice legam, 37. et si non disrupi^^ eam 
et reddidi, nihil accipiens a debitore, 38. si super me umquam 
terra gemuit, aut sulti^^ eius plorauerunt simul, 39. aut si et 
nirtutem eius comedi solus sine precio, aut si animam domini 
terrae dispiciens *'' contristaui, 40. pro tritico mihi genninet 
ortiga*®, et iwro ordeo^® spina^. 



c. xxxn.' 

1. Et quieuerunt uerba lob 2. cesuerunt^ et tres amici eius 
ultra contradicere lob; erat enim lob in conspectu suo iustus*. 
2. et iratus est furore Heliu ^ fllius Parachihel ®, Butites '^, te 
cognatione Eram^ Ausitidis® regiones lob. iratus ^^ est autem" 
ualde, quia se dixerit iustum ante dominum ^^ 3 ettribus amicis 
iratus est ualde, quod non potuerint ^^ respondere contra ^* lob, 
et estimauerunt eum esse impium. 4. Helius ^^ autem sustinuit 
ut daret respoBSum lob, quia seniores se erant in diebus. ^5. et 
uidebit^^® Elius^'^ quia non est responsio in ore trium uirorum^^, 
et iratus est furor eius. 6. Et respondens Elius, fllius Parachi- 

i 

heP^ Bucites^® at^^: iuuenes quidem sum etate, uos autem estis 
seniores; propterea tacui, timens referre uobis erudicionem meam. 



tim folgt sehr undeutlich)» — ^ fl/uA habeo. — ^ ß/tA humeros. — 
^ 80 fiA, ß dirupi. — ^^ so st. sulci (ß/uA), — *'' ßfA decipiens. — 
^ ß^ urticam, A Urtica. — *^ so ßfi. — ^ so A. ß fi spinam. 
1 Im Cod. trägt das C. die Ueherschri/t: .XVI. (roth). Sie steht auf der 
letzten Zeile nach spina. — 2 Biese Worte sind im Cod. zu C. XXXII 
gezogen (wie in der LXX). Das E von Et gross^ schwarz, mit rothen 
Punkten umgeben, — ^ so st. cessauerunt (ßf*). — * die Zeile, in dei' 
spectu suo iustus steht, ist unvollendet; mit iratus est beginnt eine 
neue Zeile. — ^ ursprünglich Helius; das s fast ausradiert, ß heliu d, // 
Helius. ^ ^ ß fjt Barachiel. — "^ st Buzites (<«). ß Buzithes. — ^ so si. 
Eam iß/u). — ö ^ Auxitidis, fi Ausidis. — ^® Die Zeile, in der dis 
regiones lob steht, unvollendet; mit iratus beginnt eine neue Zeile. — 
** ß autem est, f* autem ohne est. — ^ ßf^ deum. — ^^ sq ^ ^ potue- 
runt.'— ^^ ßf' contraria. — ^^ ß Heliud, ^ helius. die Zeile nach eum 
esse impium unvollendet; mit H^elius beginnt eine neue Zeile. — ^0 gic 
ßft uidit. — ^'^ ß eliud, u helius. — ^ so fi. ß amicorum. — '^^ ß Bara- 
chiel, ft Barachihel. — 20 ^ buzithes, ft zuzites. — 21 ß u dixit. c^ i 

Vid,-SeUk. Forh. 1898. No. 4. 7 



Digitized by 



Google 



98 c. P. CASi»ABt. t^o. 4. 

7. dixi autem quia non est aetas que^^ loquitur^^^ neque in 
multis annis nouerunt sapientiam; 8. sed Spiritus est in homini- 
bus, et inspiratio omnipotentis que^* docet eos. 9. nee enim 
longeui sunt sapientes, neque senes nouerunt iudicium. 10. propter 
quod dico: audite me, ut referam uobis que noui. 11. ecce 
paciens fui ad ^ uerba uestra, et audiui uestram prodentiam ^^, 
usque^^ discuteretis sermones, 12. et donec intellegerem uos; et 
ecce non est qui arguat lob, et respondeat sermonibus eins ex 
uobis. 13. ne dicatis: inuenimus sapientiam domini; deus^^ 
abiecit^® eum, et non uir. 14. necdum ad me locutus est, et in 
sermonibus uestris non respondebo ei. 15. obstibuerunt "*^, 16. 
non responderunt ultra. 17. respondeam^^ et ego partem meam, 
et adnuntiabo scientiam meam. homini uero permisistis loqui 
talia uerba. 18. Et adiciens Elius ^^ ait: iterum loquar; plenns 
enim sum uerborum, et angit me Spiritus uentris mei. 19. uenter 
enim mens sicut uter musto plenus^^, feruens et ligatus, et 
ueluti^* follis erarii disruptus ^'^. 20. loquar, ut requiescam, 
aperiens labia respondebo. 21. neque enim erubescam faciem 
uiri, nee mortalem^® confundar. 22. nec^'' enim scio mirari 
faciem; alioquin et me tineae aedent^^. 

c. xxxm.' 

1. nunc ergo audi^ lob^, uerba mea et loquilla mea' auribus 
percibe. 2. ecce aperui^ os meum, et locuta est lingna mea in 



aber at vom Schreiber. — ^ so ^ (quae). ß qui. — ^ fifi loquetur. — 
24 ßfi qui. — ^ ßf* ia. — 26 j^ y ^^^ q ^Qff^ Schreiher. — 27 ß^ 
usque quo. — ^ 80 ßÄ. fi dominus. — ^9 Ben. bei Ä: „MSS. aliquot, 
cLdiedt*^. — ^ ßf* obstupuerunt. — ß fi haben nach obstupuerunt : non 
responderunt ultra, defecorunt ab eis sermones. 16. quia ergo {u ego) 
expectaui, et non sunt locuti, et steteterunt et. Diese Worte sind 
im Cod. per Homoeoteleuton (non responderunt ultra, non responderunt 
ultra) ausgefallen. — «^ so ß. u respondebo. — ^^ ß eHud, /u Eliud. — 
® das ple von plenus steht in dem Winkel einer Zeile und ist hier sehr 
undeutlich. — ^ ß uoluti. ~ ^ so fiA. ß diruptus. — ^ so ßl f* mor- 
tale. — ^ ßft non. — ^ so A (edent). ß fi §dant, edant. 
Im. Cod. kein neuer Anfang und nicht einmal ein Interpunktionszeichen 
vor dem C. — ^ ß/u lob, audi. — ^ ßf* loquelam meam. — * so >. ß 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 99 

curtore^ meo. 3. mundum est cor meum in uerbis, et sensus 
labiorum meorum pura intellegit^. 4. spiritas diuinus qui fecit 
me^, et inspiracio omnipoteDtis que docuit me. 5. si potes, da 
mihi responsum ad haec. sustine, sta® contra me, et ego contra 
te. 6. de lüto factus es tu, sicut et ego, eodem ^ facti sumus. 
7. non^^ timor mens terrebit te^^, nee manus mea erit gladius ^^ 
super te ^^. 8. uerumtamen dixisti in auribus meis, uocem uer- 
borum tuorum audiui, 9. quia^* dices ^^: mundu^^ sum a peccato 
et sine crimine; non enim deliqui. 10. ecce querelam contra 
me repulit^*^, et putat me quasi contrarium sibi 11. posuit 
enim in ligno pedem meum, et custodiuit omnes uias meas. 
12. quomodo ergo dicis^^: iustus sum et non exaudiuit me? 
^ternus enim est qui est super homines. 13. dicis autem: quare 
iudicium meum^' non audiuit et omnem sermonem? 14. semel 
enim loquitur dominus, et in secundo non considerauit ^" illud, 
15. per somnium^i aut in uisione^^ nocturna, aut sicut incedit^» 
seuus timor in homines, cum dormiunt in cubili^^. 16. tunc 
adaperit aurem hominum, in figuris talibus horrorum eos per- 
terrens, 17. ut auertat^^ hominem ab iniquitate, et corpus eins a 
ruina eruat; 18. et pepercit anime eins a morte, ne cadad^^ in 
hello 27. 19. et iterum arguet eum in inflrmitate in cubili, et 
multittudo 28 ossuum 2» eins emarguit ^^, 20. omnemque escam non 
poterit^^ sumere. et anima eins desiderabit ^^ cibum, 21. donec 
carnis eins dabescant, et ostendantur ossa eius inania. accessit 
que ad morte ^^ anima eius, et uita eius ad inferos. 23. quod 



aperio. — ^ so st. gutture {vielleicht doch custore; r und s in der 
Schrift äusserst ähnlich). — ^ so f*. ß intellige. — '^ so ß fi. A me fecit. 

— ^ so ß. fi ista. — ^ ßfi ex eodem. — *o sq ß ^ ne^, — ii ^q ß ^ 
me. — ^ ßf* grauis. — ^^ so ju. ß te. — i* so ß. ft qua. — ^^ ßf» dicis. 

— 1^ das s von mundus und das von sum durch ein s ausgedrückt. — 
" jff^ repperit. — ^^ so A, ß dices. in f* fehlt das Wort — ^^ meum 
fehlt in ß fi. — ^ so ß. fi considerabit. — ^i gQ A. ß u somnum.. — 
^ ßfiA uisitatione. — '^ so st incidit {ßfiA). — ^^ so ß fi. A cubiculis. 

— ^ so /u, ß uertat. — 26 sie. cad am Ende einer Zeile, dad vor dem 
Anfang der folgenden, später nachgetragen. — ^ so ß. in f* fehlt ne 
cadat in hello. A Ben. quia uenturum est bellum. Allein diese Worte 
gehören Aug. an. — 28 s{q multi am Schluss einer Zeile, ttude am Anfang 
der folgenden, — ^ so ß/u. A ossium. ^ ^ so st emarcuit {ßuA). — 
8^ so f^A. ß potuit. — ^^ so fi. ß desiderauit. — ^ so st mortem. — 



Digitized by 



Google 



100 C. P. CASFARI. [No. 4. 

si fiierint mille^* ange^^ mortiferi^, non respondebit ei; uiiiis 
ex eis non uulnerabit^^ eum^ si intellexerit corde conuerti^^ ad 
dominum, et nuntianerit homini colpam ^^ suam, et ^ staltitiam 
suam ostenderit, 24. subaeniet sibi, ne ^^ cadat in mortem ^, et 
renouauit ^^ corpus suum sicut lituram ^ in pariete, et ossa sna 
impleuit^^ meduUa, 25. et molet cames suas sicut pamuli, et 
restituit^^ se fortem in hominibus. 26. orauit^^ ad dominum, et 
in acceptum refertur ei; et intrauit^^ faciae hilari cum profe»- 
sione, et reddet hominibus iustitiam. 27. et tunc iücrepauit ^^ 
homo semetipsum dicens: qualia faciebam! et non me digne 
castigauit ^^, ut^^ peccaui. 28. salua anima meam^^ ne ueniam 
in corruptionem^ et uita mea lucem uidebit 29. ecce h^c omnia 
faciet deus uices tres cum uiro. 30. sed^^ eruet^* animam me^^ 
de morte, ut anima mea in lumine conlaudet eum ^. 31. auri- 
bus^^ percipe, lob, et audi me. tace, et ego loquar. 32. si est 
tibi sermo, responde mihi; loquere, uolo enim iustificari te. 33. 
alioquin tu ^^ audi me, tace, et docebo te sapientiam. 

C. XXXIV/ 

1. Eespondit^ Helius^, dixit: 2. audite, sapientes, uerba 
mea, et qui habetis scientiam * auribus percipite. 3. quia auris 
sermonis ^ probat, et guttur custabit ^ cybum. 4. iudicium ele- 



8* mille fehlt in ßfi. — ^ so st angeli (ß/^). — ^ zweifeffMft, ob so 
oder mortifert. — ^'^ so /u. ß uulnerauit. — ^ so fi. in ß fehlt conuerti 

— 89 so ß. fi uiam. — '^ in ß fi fehlt et. — ^^ ß fi ut non. — ^ ß/u 
morte. — '^ ß fi renouabit. — ^ ßfiA litura. — ^^ ß f^ implebit — 
*ö /?^ restituet. — ^'^ ß fi orabit. — ^^ so Ä. ß/u intrabit. — *^ ß/u 
increpabit. — ^ ß/u castigaui. — ^^ ßfi qL — ^ so st. animam meam 
(ß/u). das zweite m von animam und das erste von meam durch ein m 
ausgedrückt, der Cod. animameam. — ^ so ßA. fi sed et.; — ^ so fi. ß 
eruit. — ^ nach me ein Loch im Pergament. — ^ nach enm eine halbe 
Zeile leer. — ^'^ das a von auribus gross, ursprünglich Auripus, p aber in 
b corrigiert, und der untere Theil von ihm durch zwei Punkte cassiert 
(.p^. — ^ in ßfi fehlt tu. 

Auf der letzten Zeile von C. XXXIII steht nur sapientiam; der Best 
derselben leer. Auf den leeren Baum folgt am Bande XVII (roth). — 
2 R gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ ß Heliud, ^ EKud. 

— ^ so ßA. ft sapientiam. — ^ so A (sermones). ß ft uerba. — ^ so fi 



Digitized by 



Google 



1898-] DAS BUCH HIOB. 101 

gamus nobis, sententiam '^ inter nosmedipsos: quid est bonum. 
5. quia dixit lob: iastus sum^ et domimis abstulit iadicium meum. 
et in ittditio meo mentitus est. uolentum ^ iaculum meam absqae 
iniqnitate. 7. qui ^ est uir ut lob, bibens sabsannationem quasi 
aqara ^®? 8. non peccans neque impiae agens, neque uero parti- 
ceps ^1 eorum qui ^^ faciebant iiiiquitatem, ut irem ^^ cum uiris 
impiis. 9. dixit enim: non uisitabitur uir'* qui ambulat^^ cum 
deo. 10. idcirco, prudentes corde, audite meae i®. absit a domino 
impietas, et ab omnipotente turbare quod iustum est! 11. quia 
reddit homini opus suum, et iuxta uiam suam unusquisque 

e 

reperit*''. 12. putas autem^® dominum iniqua facturum, et 
omnipotentem turbaturum iudicium, 13. que^® fecit terram? quis 
est qui fecit ^o orbem sub caelo et que in eo sunt^i omnia? 

14. si enim uoluerit inhibere, et spiritum eins apud se tinere, 

15. morietur omnis caro simul, et omnis homo ibi terram 22 unde 
et 23 formatus est. 16. quod si non es commonitus 2*, audi haec, 
percipe uerborum^^ 17. uide tu 20 odientem iniqua et^^ inter- 
ficientem los^», qui est eternus et iusti^. 18. impius est qui 
dicit regi: inique^» agis^®; impigissime! pricibibus^S 19. qui 
non erupuit faciem honorati ^2, nee seit ^^ honorem deferre prin- 
cibibus et admirari facies eorum. 20. una^* eis euenient, ut 
elament^ö et rogent uir um. abusi sunt enim inique, cum exclu- 
derentur infirmi. 21. ipse enim perspicit opera hominum, nee 
latet eum quicquam eorum qui^® faciunt. 22. neque erit locus, 
et non est umbra mortis, ut latitent qui faciunt inique ^'^. 23. 



(gustabit). ß gustauit. — ' Hiber dem ersten e und unter dem m von 
sententiam ein Punkt. — ^ so st. uiolentum i/S/i). — ^ fi^ quis. — 

V 

^® aqä das letzte Wort auf einer Zeile. — ^^ ß f* neque omnino parcens. 

— 12 so ft. ß qu§. — 13 ßfi iret. — i* so /?//. hei A fehlt uir. — i^ ßu A 
ambulauerit. — ^^ so st. me. — " das e über it vom Schreiher. — ^^ so 
ß. in fi fehlt autem. — ^^ ßfi qui. —^ß/i reficit. — -^ ß/u sunt in 
eo. — 22 ibiterram in einem Wort, das t von ibit und das von terram 
durch ein t ausgedruckt, ßft ibit in terram. — ^ in ß fi fehlt et. — 
'^ ßf* commotus. — ^ ß /* uocem uerborum meorum. — ^e ^q ß ^ 
TJideto. — 27 in ß fehlt et. — '^ so st. malos. — '^ so ßfi. A iniuste. 

— ^^ so f* A. ß ages. — ^^ so st. impiissime! principibus. — ^ so ß. /u 
inhonorati. — ^ ß nee sciuit, «nesciunt. — ®* st. uana ßfi. — ^5 gg 
st. clament (ßf*). — ^ so st. quae iß/u). — ^'^ ß/u A iniqua. — ^ ßfi 



Digitized by 



Google 



102 c. p. CA8PABI. [No. 4. 

qaia non in homine positum est ultra; dominus enim omnes 
respicit, 24. qui conprehendit inuestigabilia, glorifica et miranda^^ 
quorum non est numerus. 25. qui cognuscit opera eorum, et 
uertat^^ noctem, et humiliabuntur. 26. et extinxit impios^ et 
gloriosos coram inimicis suis, 27. quia declinauerunt a lege dei, 
et iustitias eius non cognouerunt, 28. ut perferatur ad enm 
clamor pauperis, et clamorem pauperum exaudiet. 29. ipse 
quietem dabit, et quis poterit condemnare^^? abscondit** faciem, 
et quis uidebit eum? et contra gentem et contra hominem simul. 
30. qui regnare fecit hominem ippocritam*^ propter peruersitatem 
populi. 31. quia ad dominum loqui coepi, non cessabo. 32. 
absqne uidebo^^ tu ostende mihi, si iniquitatem operatus sum, 
non aditiam. 33. numquid a te exsiet*^ eam, quia*^ repulisti? 
tu enim elegisti, et non ego, et si quid scis, loquere. 34. prop- 
terea prudentes corde dicent h^c, et uir sapiens audiet uerbum 
meum; 35. lob autem non in sapientia locutus est, et uerba 
eius non ^'^ scientiae. 36. immo uero disce, lob, et noli respon- 
dere iam*^ sicut stulti, 37. ne augeamus super *• peccata nostra, 
et iniusta ^® super nos reputetur, multa loquentibus uerba coram 
domino. 



C. XXXV.' 

1. Et adiciens Helius^ dixit^: quare hoc existimasti in 
iuditio? tu quid^ es quia dixisti: iustus sum ante conspectum 
domini^? 3. aut dicens®: quid prodest tibi, aut quid faciem ^ 
si peccaui? 4. ego ® tibi dabo responsum et tribus amicis tuis. 



admiranda. — ^ ^ et uertet, ^ euertet, Ä et euertet. — ^ Ä Ben. hat 
nach extinxit irapios noch lucere sibi uidebantur. Allein diese Worte 
gehören Aug. an. — *i so fjt A. ß commendare. — ^ so ß (Abscondit). 
f4 abscondet. — ^ ß ypocritara, fi hypocritam. — ^ ß A absque me 
uidebo, f^ at quod minus uideo. — ^^ ß f^ exiget, A exigit. — ^ so 
A. ß ft quam. — ^^ ß f^ öon sunt. — *® ß fi iara respondere. — ^ so 
fi. ß propter. — ^ ß f^ iniustitia. 
^ C. XXXV beginnt im C. in derselben Zeile, in der C. XXXIV schliesst. 
2 ß Heliud. — ^ so ß. in u fehlt V. 1. — ^ d in s corrigiert und durch 
den Funkt cassiert. — ^ so A, ß^i dei. — ^ ß fi A dicis. — '^ so st. 



Digitized by 



Google 



1893.] i)AS Bücfi öioB. 103 

5. aspice in celam, et uide, respice in nubis, quam alta ^ sunt a te. 

6. si peccasti, quid egis^^? aut si multa iniuste fecisti, quid 
potes^^ facere? 7. et iustus es^^^ quid dabis^^ ei? aut quid de 
manu tua accipiet? 8. uiro simili ^* tui impietas tua, et filio 
hominis iniustitia^^ tua? 9. a multitudine calumnantium^® clama- 
bunt, uociferabuntur a brachio multorum. 10. et non dixit: 
ubi est deus qui fecit me? qui distribuit custodias nocturnas, 
11. qui seperati*^ me a quadrupedibus terre, et uolatilibus *^ 

e 

caeli sapientiorum ^^ me facit^^? 12. ibi clamabunt, et non 
audies^^ ab iniuriis malorum. 13. uana enim non uult dominus 
uidere; ipse enim omnipotens perspicit 14. eos qui faciunt inius- 
titi^m^ä, et saluum me faciet. iudicare itaque contra 2» eum, si 
potes collaudare eum, sicuti est, 15. et nunc, quia non est uisi- 
tans^* iram suam, nee delecta^ß uebementer; 16. et lob uane 
aperit^ö os suum, in ignorantia^^ uerba multiplicat. 

C. XXXVL' 

1. Et adiciens Helius dixit ^r sustine me^ pusillum, ut te 
doceam; adhuc enim in me sunt sermones. 3. suscipiens seien- 
tiam meam de longe, operibus autem meis qui* iusta^ sunt, 
loquar in ueritate. 4. et non iniusta^ uerba iniuste inteintel- 
legis''. 5. esto^ quia dominus^ non abiciet innocentem. fortis 



faciam {ßf*A). — ^ so ßA. fi Itaque ego. — ® st. altae (ß fi A). — 
10 sie. ßA agis, u ages. — ^^ so ß. ftA poteris. —.^^ ß^A et si iustus 
es. — ^3 ursprünglich tabis, t aber vom Schreiber dann in d corrigiert — 
1* so A. ß/u similis. — ^^ ßfiA iustitia tua. — ^^ so ßfi. hei A fehlt 
calumnantium. — ^'^ so st. separat {ßfiA). — ^^ ß fi A et a uolatilibus. 
— 18 u vom Schreiher in e corrigiert und durch den, Punkt darunter cas- 
siert. — ^ so ß. fA A fecit. — 21 sq ^ ß exaudies, fi audiet. — ^ ß fiA 
iustitiam. — ^ so ßft. hei A fehlt contra. — 24 ^^^ dessus de uisitans 
dans rinterligne il y a ecrit (in fi) de la meme main vel vindicans", Coud. 
bei La. — ^ so st. delicta. ß/uA nee eognouit delieta. — 26 gQ ß^i ^ 
aperuit. — ^ so ß f*. A in ignorantia sua. 

Im Cod. heginnt C. XXXVI in einer neuen Zeile. In der vorangehenden 
steht ba multiplieat, worauf ein leerer Bautn folgt. — 2 ^ Addens 
quoque heliu ait. in ß fehlt V. l.— ^ so ßA. in /u fehlt me. — * ß/uA 
quae. — ^ so ß. fi iuxta. — ^ so A, ß iusta, /u in iustitia. — ' die 
beiden ersten Silben wiederholt ß intelleges, ftA intelliges. — ^ ßfiA 



Digitized by 



Google 



104 C. P. CA8PAKL [Ko. 4. 

robore cordis 6. non niuisicabit^* impiom, ^t iadiom^ paopenun^ 
dabit, 7. non anfert^ insto^^ ocolos eins^, et emn^* r^bos 
in solio, et sedere eos &ciet^^ in perpetimm, et ezaltabantiir. 
8. et qui conpediti snnt conpedibns, capienter ^^ in fiinibiis pan- 
pertatis, 9. et adnnntiabit eis opera eornm et delecla^*, an 

n 

faerit^ roborati; 10. sed iostom exandiet. et dixit: qni^^ conner- 
tentar ab iniqnitate; 11. si andierint ei^ sernierint, et^ con- 
plebnnt dies snos in bonis et annoe snoe in gloria. 12. impins 
uero non fadet^ salaos, eo qaod nolnerint sdre dominom^, et 
cum monerentnr, inopedientes erant 18. et ippocrite^ corde^ 
deponent^* fdrorem. non clamabont^ qni^' leganit'*' eos. 14. 
moriatnr ergo '^ in inaente '^ a ^ anima eornm, et oita eoram 
uulneratur ab angeliei, 15. qnod tribolanerit^ infirmom et inna- 
lidnm; indicium nero mansnetornm statoit^, 16. et qoia decepit 
te ab ore inimici, abysus^^ effnsio^^ snbter eam, et discendit^^ 
mensa tua plena pinguedine. 17. non deficiet iostus'® indicium; 
18. et ira super impios erit propter impietatem munerum quae 
accipiebant in iniquitatatibus ^. 19. non te auertat uolnntas 
animi a precibus infirmorum, cum in necessitate fuerint^^. et 



et Bcito. — ^ 90 A. ß i* deus.— ^ ^./^uiuificauit, fi uiuifioabit, jiuiai- 
ficat. — ^^ 80 8t iudiciuin {letztes Wort auf einer Seite; vielleicht doch 
das" über dem zweiten iu ausgelassen), — ^soßfi. A pauperibus. — ^ ßft 
A auferet — ^^ ßu 2i, iusto. — ^ 80 ßA, /* suos. „dans TinterUgne vel 
ejus", Coud. hei La. - i« so fiA, in ß fehlt et. — " ß/* facit, A fecit. 

— ^s so st capientur (ßfiA). vielleicht, wiewohl kaum, hat doch der Cod. 
capientes. — ^^ so st. delicta (ßf*A), — ^ das n vom Schreiber. — 
21 so ß. /uA quia. — 2? ßfi te et. A et. —^ßf*A haben et nicht — 
'^ 80 A. ßfi facit. — '^ so A, ß fi deum. — ^ ß hjrpocrit^, ft, bypo- 
critae. — 27 so A. in ßfA fehlt corde. — ^ ß/iA ponent {das de von 
deponent vielleicht nur Wiederholung des de von corde). — 29 fifiAqaia,. 

— ^ ßA ligauit, fi ligabit. — ^^ so fiA. ß uero. — ^ so st iuuentute. 

— 88 das a ohne Zweifel nur Verdoppelung des a von anima. — ^ ^A 
tribulauerint, ß tribulauerunt -^ ^ so ß ft. A statuet. — ^ so st 
abyssus Aug. hat abyssus mit dem Vorangehenden verbunden. — ^ ßf*A 
effusi. — ^ so ßA (descendit). f* descendet. ^ ^ so st iustos (-4), 
ß/* iusto. — ^ iniquita am Ende einer Zeile, tatibus am Anfang der 
folgenden, das erste ta viel bleicher, indem es der Schreiber zu löschen 
yersueht hat — *''^ so /lA {von den Ben. ist cum in necessitate fiierint 
fälschlich für Aug. angehöi-ig angesehen worden), ß fuerint in necessitate. 



Digitized by 



Google 



1893.] DAS BUCH HIOB. 105 

omnes qui habent fortitudinem, 20. noli extrahere *2 per noctem, 

at ascendant populi pro eis. 21. sed cura, ne quid facias inde- 

cens; hoc enim elegisti super inopiam*^. 22. ecce** deus robura- 

tur^^ in fortitudine sua. quis enim est sicat ille potens? 23. uel 

quis est qui discutiat eius opera*®? aut quis est qui dicat: egit 

iniqua**^? 24 memento quia magna sunt opera eius. que*® 

landauerunt uiri. 25. omuis homo respiciiit^^ ad eum, quicumque 

conpuncuntnr homines. 26. ecce deus multus, et nesciemus; 

numerus annorum eius inflnitus. 27. innumerabiles ^*^ stille 

pluui^. effundetur imber in^^ semitas suas. 28. fluent nubes et 

tenebrescent^2 super homines plurimus. ora^^ constituit iumentis, 

et sciun^* cubilis ordinem. in his omnibus non obstubiscit ^^ 

animus tuus^ nee mutatur cor tuum a corpore ^^. 29. si cogi- 

tauerit^"^ extendere nebulam, aeque ut^^ tabernaculum extendit 

t 
eam. 30. ecce diffundit^® super omnia^*^ lucem suam®^ eradices*^ 

maris contexit. 31. in eis enim ^^ iudicabit ^ populos ^, dabit 

escam plurimiä. 32. in manibus ^® contexit lumen, et mandauit 

de eo in contrarium, 33. ut nunciared super illo amico suo 

possessionem contra eum qui^^ ascendere nititur^^. 



— *2 gQ^ ß^ extollere. — ^ die drei letzten Silben von inopiam stehen 
allein auf einer Zeile; der Best derselben ist leer, ecce etc. steht auf einer 
neuen. — *^ der Cod. Ecce. — ^ ßft roborabitur. A Ben. Ecce Bern 
consolabitur, vel, roborabitur. — ^ so ß fi. A opera eius. — *' ß f^ A 
qui dicat: egit inique {ß iniqug). ^Editi, qui dicat ei inique — . Substi- 
tuimus lectionem MSS.", Ben. —- ^ so ß (qu§) und A („Editi, — quem. 
Substituimus lectionem MSS.", Ben), „/u^ quem deum vel quae opera", 
La. — ^^ ßfiA respicit. — ^ so ßfi (Innumerabiles, innumerabiles). 
A ei numerabiles. — ^^ ßf^A per. — "^ ß tenebriscent, fi A tenebras- 
cent. — ^ ß fiA horam. — ^so st. sciimt. — ^ J. obstupescit, ß stupescit, 
fi turpescit. — ^ so ßA. fi torpore. — ^'^ so fiA.ß cogitaueris. — 
58 SO A. ßfjt ad. — 59 ßu effundit, A fundit. — ^ so A. ß (i eum. — 
^ bei A. Ben. erscheinen die Worte fundit super omnia lucem suam 
fälschlich als Aug. angehörig. — ^ d. i. et radices. das t über r vom 
Schreiber. — ^ so A. in ß fi fehlt enim. — ^ so fi. ßA iudicauit. — 
^ bei A Ben. erscheinen die Worte in eis enim iudicauit populos fälsch- 
lich als Aug. angehörig. — ^ „Editi, Immanibus, MSS. in manibus", 
Ben. Aug. tüusste nach seiner Bemerkung zur Stelle nicht, ob, was in 
seinem Cod. stand, inmanibus oder in manibus zu lesen war. Vgl die 
Bem. der Ben. z. St. — ^ bei A fehlt qui. -^ ^ so fi. ßA nituntur. 



Digitized by 



Google 



106 C. P. GA8PABI. [No. 4. 



c, xxxvn.' 

1. sed et in hoc^^ obstipuit cor meam, et euulsum est de loco 
suo. 2. audite sonitum terroris et uoces eius^ et stebitam * oris 
illius^ exeuntem^ 3. subter uniuersum caelum caelum "^ circuit, et 
lumen eius in finibus terrae. 4. post eum fremet uox. tonabit^ 
in fremitu^ superbiae suae, et non poterit inuestigari i<^, cum 
adita ^^ fuerit uox eius. 5. tonabit ^^ fortis in uoce sua mirabi- 
liter; feeit enim magna que nesciebamus, 6. precipiens^^ nubi^*: 
esto super terram, et tempestas pluua^^ et tempestas imbrium 

i 

potestatis ^^ eius. 7. in manu hominis ^'^ signat ^% ut seiaiit ^® 
omnis homo firmitatem^** suam^i. 8. introigerunt^^ autem bestiae 
sub protectione, et quieuerunt in cubili. 9. de promptuariis 
superuenit ^^ tempestas, et de promontoriis 2* fricus, 10. et a ^ 
spiritu dei dabitur gracies^«; gubernat autem aquam, qualiter 

i 

Uli placuerit27, n. et fumentum^« inrigauit^» nobis^®. dssimi- 
nauit^^ nubem^'^ lucem suam, 12. et ipsa per cireuitu^ uertitur 
in cubernaculis ad operanda^^ omnia que mandauerit eis. haec 
constituta sunt ab eo super terram, 13. siue in tribus^^ sine in 



^ Im Cod. schliesst sich C. XXX VII ohne Absatz und vorangehendes Inter- 
punktionszeichen an C. XXXVI an. — '^ so ß A. fi his. — ^ J. et uocis 
eius. in ßn fehlen die Worte. — ^ so st. strepitum (ß fji). A strepitu. 

— ^ so A. ß ft ipsius. — ^ so ßft. A exeunt. — ' caelum wiederholt. 

— ^ so fi. ß tonauit. — ^ ß fiA sonitu. — ^^ so fi A. ß inuestigare. — 
1^ das u viber ad vom Schreiber. — ^^ so fiA. ß tonauit. — ^ so fi A. ß 
percipiens. — ^* so ßuA (st. niui). — ^^ sq ^kr Cod. ß fi pluuiae. — 
^8 so ß A. fi potestas. — ^'^ ß fi A omnis hominis. — ^^50 A. ß fi Sig- 
natur. — lö ß^as n durch den Punkt cassiert. — ^ ß/uA infirmitatem. — 
21 von den Ben. ist ut sciat — suam irrig für Aug. angehörig angesehen 
wor^Ien. — ^ so st. introierant. — ^ so /u A ß superueniet. — ^ ß/uA 
promptuariis. — ^ so u, ß A ab. — 26 so st glacies {f* A. ß glaties). 

— ^ so ß A. fi qualiter illi placuerit, aquam. — '^ so st. frumentum 
{nach f ist ein wie 1 aussehender BucTistab ausgewischt), — ^ so ßA 
(irrigauitj. fi irrigabit. — ^ A nubes, ßf* nubibus. „In editis deerant 
isthaec verba, irrigavit nubes, simus ergo frumentum {die drei letzten 
Worte sind Worte Aug.'s): quae MSS. ope restituuntur", Bm. — 3i so 

ßA (Disseminauit), fi disseminabit. das i über ds vom Schreiber. — 
3"- so ß (mibe) A. fi nubes. — '^ ß circüitü, ^ A circiütum. — ^4 ^^ ßu. 



Digitized by 



Google 



1B98.] DAS BUCH HIOB. 107 

terra, siue in misericordia in uentre^^ uoluerit eum^'^. 14. auri- 
bus perclpe h^c, lob; sta, et commonere^^ uirtutem^^ domini. 
Idi scimus quia deos posuit apera sua, cum faceret lucem de 
tenebris. 16. scit^^ differentiam nubium et ingentes lapsus 
malorum. 17, tu*^ uero stola est Candida ^^^ quiescent^ terra ^^ 
ab austro. 18. firmabis cum eo caelos, quia eqaliter** ad uiden- 
dum fusi sunt? 19. quare doce meae*^ quid dicamus ei, et 
requiesoamus multa dicentes; 20. numquid über aut scriba 
adsistit*« mihi, ut ^'^ stans*® hominem tacere*®? 21. omnibus 
autem non est uisibile lumen quod refulgit^^ in nubibus, et 
Spiritus transiet et mundabit^^ eas. 22. ab aquilone nubis coloris 
aurei. in bis est magna gloria est^^ et honor omnipotentis. 23. et 
non inueniemus alium similem uirtutis^^ eius. qui iuste iudicat, 
non putas exaudire eum? 24. propterea timebunt eum homines, 
timebunt quoque eum et sapientes corde. 

c. xxxvin/ 

1. Et 2 postquam^ quieuit Helius* loqui, dixit dominus ad 
lob per turbinem^ nubium^: 2. quis est qui caelat me consilium, 
continens sermones*^ in corde, et me putat^ latere^? 3. accin- 



A operandum. — ^ fi^Ä tribii. — ^ ß /i A inueniri. — ^'^ ßf^A eam. 

— ^ 80 ßju. A commouere. — ^ so ß (uirtute) A. /u uirtute. — ^ so 
ßA. fi scis. — *^ 80 st tua (ß^A). — ^"^ ß^A ualida. — ^ im Cod. 
quiescent §terra geschrieben. — ^ so ß (quia aequaliter). fiA qui 
aequaliter {das a von aequaliter vielleicht zu qui gehörig: quia equaliter). 
das V über qa vom Schreiber. — ^ so st. me (ßA). /u nos. — ^ so ß 
(assistit) f4. A adsistis. — ^'^ so A. ßfi aut. — ^ so A. ß instans, /< 
hie stans. — ^^ ß fi A faciam hominem tacere. — ^ /uA refulget, ß 
fulget. — 51 so ß. A transit, et mundabit, u transiens emundabit. — 
^ ß fi A ia hia est magna gloria (est im Cod. wiederholt). — ^ ßfiA 
uirtuti. 

1 Im Cod. trägt C. XXXVIII die Ueberschrift: XVIII. dfts ad iob (roth). 
Sie steht in einer Zeile mit den letzten Worten von C. XXXVII. — 
2 E gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ so ß fi. A postea- 
quam. — ^ ß Heliud, ^ heliud. — ^ so ßA. fi turbine. — ^ ß/u nubis. 

— ' „Sic MSS. juxta LXX. At editi, qui celat meum consilium, con- 
iemnens sermones etc.", Ben. — ^ so ßA.ft putat me. — ^ so ß fi. A 
dare. Aug.''s Auslegung von V. 2 scheint doch latere üorauszuseizcn. — 



Digitized by 



Google 



108 C. P. CA8PABI. DAS BUCH HIOB. [No. 4. 1893.] 

gere^^ tamquam oir lumbum tuum, interrogabo te, tu aatem responde 
mihi. 4. ubi^^ eras^ cum fandarem terram? indeca mihi, si nosti 
scientiam. 5. quis posuit mensura ^^ eius ^% si nosti? aut quis 
indaxit ^* super eam funiculum? 6. aut super quo ^^ circuli eius 
fixi^^ sunt? quis est autem qui misit lapidem angularem super eam^*^? 
7. quando facte *® sunt super eam sidera i^, laudauerunt me uoce 
magna om^^ angeli mei. 8. conclusi portas^i mare, cum fremerit 
in 22 utero matres*^ uolens procredi. 9. circumposui illi nubem 
operimentum, et nebula obuului illud; 10. et posui Uli terminos, 
inponens claustra et portas, 11. et dixi: hucusque uenies et non 
transibis, sed in temetipso comminuentur fluctus tui. 12. aut 
numquid decum lucem constitui matutinam, aut cognoui^^ lucifer 
ordinem suam^»? 13. adprehendere ^^ pinnas^^ terrae, excutere^» 
impios ex ea. 14. et tu sumens terr§ lutum figurasti animal et 
famosüm^ö eum posuisti^® super terram? 15. et abstulisti ab 
impiis lucem, aut brachium superborum comminuisti? 16. aut 
uenisti ad fon 



lö so fiA.fi accinge. — ^^ nach mihi kein Punkt, aber ubi in einer 
neuen Zeile und mit einem grossen u. — ^^ fift Ä mensuras. — ^^ so /uÄ. 
in ß fehlt eius. — i* ß f^ ^ quis est qui induxit. — ^^ so ßA, ft quod. — 
lö so ß A, ft fusi. — ^"^ so A, in ßft fehlt super eam. — ^^ so st. facta 
{ßfiA). — 19 st super eam sidera haben ßu simul sidera, und hat A 
sidera simul. — '^ so st^ omnes. de/ii' Schreiber hat vergessen " iiber m zu 
setzen. — -^ ß/uA portis. — 22 gg ß u, -4. ex. -^ '^^ ß fi A matris suae. 
— ^ so st cognouit {ß ft A). — 25 gQ gf suum (ßfiA),— ^ so ßA 
(apprehendere). fc apprehende. — 27 gQ ß^ j^ pennas. — ^^ so ßA. fi 
excute. — 29 gic (m doppelt ausgedrückt). — ^ so A, ßfi fecisti. 



S"^) I ^ ' Trykt 14 April 1894. 



Digitized by 



Google 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by 



Google 



rc 101 128 



n^3?24599 




Digitized by 



Google 






•vrö-* 



B -St -*• 









?•'(■ 



^^- , 






Oc;.^' 



-^♦''.ri:>'^- 



^> % 



w . ^ 



■Ä« 



^•